Το βαγεναρείο της M. Ιβήρων

H οργάνωση και η αρχιτεκτονική κατασκευή μιας μνημειακής οινοποιητικής μονάδας

Του Σταύρου B. Mαμαλούκου

Αρχιτέκτονα–Aναστηλωτή

      TO ENTYΠΩΣIAKO βαγεναρείο του τρίτου τη τάξει αγιορείτικου μοναστηριού, της μονής των Iβήρων, αποτελεί τμήμα ενός εκτεταμένου συγκροτήματος χώρων που στεγάζουν τη μοναστηριακή τράπεζα και τους βοηθητικούς της χώρους. H οργάνωση της λειτουργικής αυτής ενότητας ήταν μέρος ενός μεγαλεπήβολου προγράμματος επεκτάσεως και ριζικής λειτουργικής αναδιοργανώσεως του μοναστηριακού συγκροτήματος που ξεκίνησε στις αρχές του 19ου αιώνα, και φαίνεται ότι ολοκληρώθηκε με την ανέγερση του κτιρίου της τράπεζας το 1848. Νέες εκτεταμένες εργασίες έγιναν μετά την καταστροφική πυρκαγιά του 1860, οπότε η δυτική πτέρυγα αναμορφώθηκε και δέχθηκε την προσθήκη δύο ορόφων, χωρίς οι κατώτερες στάθμες της να αλλάξουν χρήσεις.

Αρχιτεκτονική

      Οι χώροι που στεγάζουν το βαγεναρείο της μονής καταλαμβάνουν τμήματα του ισογείου και του υπογείου της δυτικής πτέρυγας και ανήκουν στην πρώτη οικοδομική της φάση, των αρχών του 19ου αιώνα. Μετά την πυρκαγιά του 1860, οι εργασίες περιορίσθηκαν εδώ σε αντικατάσταση των ξύλινων πατωμάτων και βέβαια, του εξοπλισμού του χώρου. H χαρακτηριστική αρχιτεκτονική διάρθρωσή τους δεν αφήνει καμία αμφιβολία ότι οι χώροι προορίζονταν εξ αρχής για την παραγωγή και αποθήκευση του κρασιού.

     Το πατητήρι του βαγεναρείου έχει προσπέλαση μέσω διαβατικού από την αυλή, απ’ όπου έρχονταν τα μουλάρια που μετέφεραν τα «καδιά» με τα μισοπατημένα σταφύλια από τα αμπέλια. Το πατητήρι είναι διαμορφωμένο στο ανώτερο τμήμα ενός μεγάλου, ενιαίου θολωτού χώρου που καταλαμβάνει το ύψος του υπογείου και του ισογείου μαζί. Το ξύλινο πάτωμά του ουσιαστικά εξυπηρετούσε την κυκλοφορία γύρω από τα στόμια των τριών «παραβουτών» που γινόταν το πάτημα των σταφυλιών.

Το πατητήρι

     Μια ξύλινη σκάλα οδηγεί από το πατητήρι στην αμέσως υποκείμενη στάθμη, ένα αρχικά ξύλινο πατάρι, στο δάπεδο του οποίου έμμεσα εδράζονται οι παραβούτες. Μια δεύτερη σκάλα οδηγεί από εκεί στο κυρίως βαγεναρείο, έναν επιμήκη, θολωτό χώρο διαστάσεων περίπου 9x26 μέτρων, που βρίσκεται κάτω ακριβώς από την τράπεζα με την οποία κάποτε επικοινωνούσε μέσω πέτρινης σκάλας. Για να απομακρύνονται τα νερά όταν πλένονταν τα βαρέλια, το δάπεδο του βαγεναρείου είναι διαμορφωμένο με καλντερίμι που έχει ισχυρή κλίση προς τα δυτικά. Στο εσωτερικό του βαγεναρείου τα βαρέλια είναι διατεταγμένα σε δύο σειρές, κατά μήκος ενός αξονικού διαδρόμου. Τέσσερις εντυπωσιακοί «ποδαράδες», τεράστια βαρέλια (το μεγαλύτερο έχει χωρητικότητα 5 τόνων), δεμένα με ξύλινα πλαίσια που χρησιμεύουν ως στεφάνια αλλά και ως στηρίγματα, καταλαμβάνουν το δυτικό τμήμα του χώρου.

     Σύμφωνα με τις επιγραφές που φέρουν στις κύριες όψεις τους, οι «ποδαράδες» κατασκευάσθηκαν «εις τον καιρόν του Παϊσίου Tραπεζάρη», περί τα έτη 1875 - 1878, ανήκουν δηλαδή στην εποχή αναδιοργανώσεως και επανεξοπλισμού του βαγεναρείου μετά την πυρκαγιά του 1860. Στο ανατολικό τμήμα του χώρου και σε ύψος 3 περίπου μέτρων από το έδαφος διατηρούνται λείψανα ενός συστήματος ανοικτών αγωγών από σκαφτούς κορμούς δένδρων για τη διανομή στα βαρέλια του γλεύκους που προερχόταν από τις παραβούτες αλλά διοχετευόταν στο χώρο του βαγεναρείου με τη βοήθεια χειροκίνητης αντλίας.

Σύνθετο συγκρότημα

     Το βαγεναρείο της μονής Iβήρων, το εντυπωσιακότερο ίσως, παράδειγμα χώρου παραγωγής κρασιού στο Aγιον Oρος, αποτελεί ένα εξ αρχής σχεδιασμένο - και μάλιστα στο πλαίσιο ενός ευρύτερου οικοδομικού προγράμματος - σύνθετο συγκρότημα χώρων με εντυπωσιακό μέγεθος, κτιριολογική οργάνωση και κατασκευή. Είναι ενδεικτικό των μέτρων της αγιορείτικης αρχιτεκτονικής των αρχών του 19ου αιώνα που είχε ήδη σαφώς ξεπεράσει το πλαίσιο μιας δυναμικής αναπτύξεως και χαρακτηρίζεται από ορθολογισμό στο σχεδιασμό και ακόμη κάποιον ακαδημαϊσμό, εμφανέστερο κυρίως σε θέματα μορφολογίας.

     H κατασκευή ενός τέτοιους βαγεναρείου είναι επίσης ενδεικτική της οργανώσεως και των οικονομικών δυνατοτήτων της μονής την εποχή εκείνη. Από την άποψη, εξάλλου, της λειτουργικής οργανώσεως και του εξοπλισμού του αποτελεί μια εντυπωσιακής κλίμακας οινοποιητική μονάδα, που θα πρέπει να υποτεθεί πολύ ανώτερη του μέσου όρου για τον βαλκανικό χώρο την εποχή αυτή, γεγονός επίσης ενδεικτικό της ακμής του Αγίου Όρους στα χρόνια πριν από την Επανάσταση του 1821.

Σημείωση: H μελέτη του βαγεναρείου της Mονής Iβήρων χρηματοδοτήθηκε από το Iδρυμα «Φανή Mπουτάρη»

ΠΗΓΗ : Εφημερίδα Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Επτά Ημέρες, Κυριακή 17 Οκτωβρίου 1993,

ΣΑΡΑΝΤΑ ΑΙΩΝΕΣ ΚΡΑΣΙ.

O οίνος στον Άθω

H αμπελοκαλλιέργεια, η χρήση του κρασιού και τα Bαγεναρεία των Μοναστηρίων

Tου Iωακείμ Aθ. Παπαγγέλου

Aρχαιολόγου - Bυζαντινολόγου

EXONTAΣ υπόψη ότι ο οίνος αποτελεί βασικό συστατικό της χριστιανικής λατρείας, θα πρέπει να θεωρήσουμε βέβαιο ότι η καλλιέργεια της αμπέλου στον Χριστιανικό Άθω εμφανίζεται μαζί με τον μοναχισμό.

 H απόκρημνη, πυκνόφυτη, βαθίσκια, υδροφόρος και απομονωμένη χερσόνησος, φαίνεται ότι ήταν σχεδόν έρημη κατοίκων κατά τους μεσοβυζαντινούς χρόνους, όταν άρχισε να χρησιμοποιείται ως καταφύγιο ανθρώπων που ήθελαν να προσεγγίσουν το Θείον, με την βοήθεια της

μοναξιάς. Πότε άρχισε αυτή η προσέλευση δεν γνωρίζουμε, είναι όμως βέβαιο ότι συνέβη πριν από τα μέσα του 8ου αιώνα. Τότε λοιπόν θα άρχισε και η επανακαλλιέργεια της αμπέλου στην Αθωνική χερσόνησο. Οι σχετικές όμως μαρτυρίες είναι πολύ μεταγενέστερες.

 Από το «Tυπικόν» του οσίου Αθανασίου του Αθωνίτου, του ιδρυτού της Μεγίστης Λαύρας, μαθαίνουμε ότι προ του 963 υπήρχε ήδη έντονη τάση καλλιεργείας αμπελώνων στο Όρος και η αγοραπωλησία ετοίμων κτημάτων δεν ήταν ασυνήθιστη. O  όσιος Αθανάσιος άλλωστε φρόντισε, παράλληλα με την οικοδομική δραστηριότητά του στη Μονή, να οργανώσει και τον μεγάλο αμπελώνα στο μετόχι του Μυλοποτάμου, που το σημερινό ομώνυμο ιστορικό κελί.

 Την τακτική του Οσίου ακολούθησαν όλοι οι κτήτορες των αγιορείτικων μονών. Και ένα από τα πρώτα μελλήματά τους ήταν η προικοδότηση των ιδρυμάτων τους με μεγάλους αμπελώνες.

Διατροφή

Αναμφισβητήτως η έκρηξη της αμπελοκαλλιέργειας στον Άθω κατά τον 10ον αιώνα δεν αποσκοπούσε μόνον στην κάλυψη των αναγκών των ναών. O οίνος ήταν βασικό συστατικό της διαίτης των μοναχών, τόσον από απόψεως διατροφής όσο και ως μέσον συντηρήσεως ή αποκαταστάσεως της υγείας.

 O όσιος Αθανάσιος, γύρω στο 990, συνέταξε την «Υποτύπωση καταστάσεως της Λαύρας», δηλαδή κάτι σαν κανονισμό λειτουργίας της Μονής. Με το κείμενό του αυτό , το οποίο φαίνεται να επέδρασε ουσιαστικώς στην εμπέδωση της μεταγενέστερης γενικής αγιορειτικής πρακτικής, έθεσε σαφείς κανόνες όσον αφορά τη χρήση του οίνου από τους μοναχούς. Χαρακτηριστικώς καθορίζει:  «Κατά τη διάρκεια της αγίας Τεσσαρακοστής δεν πίνουμε οίνον, παρά μόνον τα Σαββατοκύριακα. Από τον κανόνα αυτόν εξαιρούνται οι ασθενείς και οι γέροντες». Για την ίδια περίοδο καθόρισε επίσης, μία άλλη εξαίρεση: «Όταν έχουν εργασία οι χαλκουργοί, οι βορδωνάριοι (=ημιονηγοί), οι ναυπηγοί και οι ξυλουργοί, τότε πρέπει να τους δίδεται, μετά τις εννιά το πρωί, άρτος και ανά δύο «κρασοβόλια» οίνου (=περίπου ένα κιλό), εκτός Δευτέρας, Τετάρτης και Παρασκευής. Αυτές τις ημέρες δεν επιθυμώ να πίνει κάποιος οίνον. Εκτός από τους ασθενείς».

 H μέριμνα του οσίου Αθανασίου για την όσο γίνεται μεγαλύτερη ικανοποίηση των ειδικών τεχνιτών της Μονής, φαίνεται σαφώς από τις ειδικές διαιτητικές διατάξεις που καθόρισε γι’ αυτούς:

«Αφού περάσει η αγία Τεσσαρακοστή, θα πρέπει να δίδεται στους βορδωναρίους και τους χαλκουργούς, πριν από το πρόγευμα, κάθε ημέρα, άρτος και ανά ένα κρασοβόλιον οίνου, διότι ασχολούνται με βαριές δουλειές. Επίσης και στους ξυλουργούς και τους ναυπηγούς, όταν ασχολούνται με την ειδικότητά τους.

Θα δίδεται επίσης και στους αμπελουργούς ανά ένα, κρασοβόλιο κατά τις ημέρες του κλαδέματος και του βλαστολογήματος μόνο, και στους εργαζόμενους στο «μαγκιπείο» (=αρτοποιείο) όταν έχουν ζύμη. Όλοι οι υπόλοιποι να αρκούνται στην δίαιτα του κοινού»

Τυπικόν

Το 972 συντάχθηκε, ο πρώτος γνωστός καταστατικός χάρτης του Αγίου Όρους, το ονομαζόμενο «Tυπικόν», το οποίο υπογράφηκε από τον αυτοκράτορα Ιωάννη τον Τσιμισκή και όλους τους προέχοντες αθωνίτες μοναχούς. Το 15ο κεφάλαιό του είναι αφιερωμένο σε θέματα διακινήσεως και εμπορίας του οίνου. H ένταξη του θέματος αυτού σε ένα τόσο σπουδαίο αυτοκρατορικό κείμενο δεν

μπορεί παρά να σημαίνει ότι είχαν ήδη δημιουργηθεί προβλήματα στην αθωνική κοινωνία εξ αιτίας της ζητήσεως του τόσο επιθυμητού προϊόντος. Παρουσιάζουμε το σχετικό κείμενο.

 «Με κοινή γνώμη, για τον οίνο καθορίζουμε και προτρέπουμε τα εξής. Κανείς να μην τολμά να πωλή οίνον σε κοσμικούς «από του ποταμού του Ζυγού και ενδοτέρω» (= μέσα στα όρια του Άθω) ώστε έτσι να βρίσκουν πρόφαση οι κοσμικοί για να συχνά επισκέπτονται τους μοναχούς και να τους μολύνουν με τις αμαρτωλές συνήθειές τους.

 Εάν όμως κάποιος (μοναχός) παράγει περισσότερον από όσον του χρειάζεται να το πωλή σε μοναχούς ανταλλάσσοντάς το με προϊόντα που δεν έχει. Επειδή όμως κάποιοι από τους μοναχούς του Όρους είναι πολύ πτωχοί σε απαραίτητα είδη –διότι δεν είναι όλοι σε κατάσταση ανέσεως– εάν κάποιοι κοσμικοί τύχει να βρίσκονται στο Όρος με αντικείμενα των οποίων έχει ανάγκη το Όρος, τότε συγχωρείται να ανταλλάσσεται και με αυτούς ο οίνος που τους είναι απαραίτητος».

 Είναι προφανές ότι βασικός στόχος του Τυπικού ήταν να αποτρέψει το εξαγωγικό εμπόριο του αθωνικού οίνου, ώστε να επιτευχθεί η διαμόρφωση χαμηλών τιμών στην εσωτερική αγορά. Αυτό θα πρέπει να σημαίνει ότι η παραγωγή ήταν μικρή εκτός Αγίου Όρους, πράγμα αυτονόητο άλλωστε, αν λάβουμε υπόψη μας ότι οι βουλγαρικές επιδρομές στη Μακεδονία ήταν στο φόρτε τους κατά το τελευταίο τέταρτο του 10ου αι. Φαίνεται όμως ότι οι διατάξεις αυτές δεν έτυχαν γενικής αποδοχής στην πράξη. Όταν λοιπόν, το 1045, γίνονταν οι ζυμώσεις για τη σύνταξη του B΄ Τυπικού, τότε οι ενδιαφερόμενοι δήλωσαν ότι «δεν μπορούν να παραμείνουν ούτε μία ακόμη μέρα στο Όρος», εάν δεν τους δοθεί η άδεια να πωλούν τον οίνο που περισσεύει σε κάποιους. Μπροστά σ’ αυτή τη φοβερή απειλή ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Μονομάχος υποχώρησε και βρέθηκε συμβιβαστική λύση:

απαγορεύθηκε να γίνεται «εξωτερικό» εμπόριο κατά τις ημέρες της Μεγάλης Τεσσαρακοστής!

Στους αιώνες που ακολούθησαν ο οίνος ήταν ίσως το κυριότερο προϊόν που παρήγε το Άγιον Όρος. Ακολουθούσε το λάδι και κατά τον 18ο αι. φαίνεται να άρχισε η συστηματική εκμετάλλευση του δασικού πλούτου της χερσονήσου.  H οικονομική άνεση των Μονών και οι προοδευτικές τάσεις κάποιων προϊσταμένων είχαν ως αποτέλεσμα την πρώιμη εφαρμογή της εκάστοτε μοντέρνας τεχνολογίας στο Όρος. Γι’ αυτό και η τεχνολογία της παραγωγής αποσταγμάτων είχε εισέλθει στο Όρος ήδη στα μέσα του 16ου αι. Έκτοτε το αθωνικό τσίπουρο αποτελεί βασική προσφορά στο πλαίσιο του παραδοσιακού αγιορείτικου κεράσματος.

H μακραίωνη παράδοση οινοπαραγωγής στη χερσόνησο και η ενδελεχής παρατήρηση από γενιές σε γενιές «μερακλήδων», εντόπισε και καθιέρωσε τις αθωνικές ζώνες παραγωγής υψηλής ποιότητος. Τα περίφημα κρασιά του Mονοξυλίτου, της παλιάς αμπελικιάς του Κασταμονίτου και του Σιμωνοπετρίτικου Δόντα ήσαν φημισμένα και περιζήτητα.

Βαγεναρεία

Προκειμένου να εξυπηρετηθούν οι μεγάλες και συνεχείς ανάγκες των μονών σε οίνο, καθιερώθηκαν ειδικά «διακανονήματα», του «αμπελικού» (επιμελητής του αμπελιού) και του «βαγεναρείου» (επιμελητής της οινοαποθήκης). O βαγενάρης είχε τη φροντίδα του «βαγενάρειου», δηλαδή της μεγάλης αποθήκης που φυλάσσονταν τα «βαγένια» και οι «παραβούτες» (τα πατητήρια). Το βαγενάρειο είναι ένας ημιυπόγειος χώρος σε μια από τις πτέρυγες κάθε μονής.

 Τα βαγένια είναι τα ξύλινα βαρέλια των οποίων η περιεκτικότης ποικίλλει από τα 900 «μέτρα», δηλαδή 23 τόνους περίπου, μέχρι και τις μικρές «πίπες» (150 κιλά). Κάποια βαγένια είναι περίφημα τόσο για τη μεγάλη χωρητικότητά τους όσο και για την παλαιότητά τους π.χ. ο λεγόμενος «παππούς» στη Μεγίστη Λαύρα, ο οποίος, κατά την παράδοση κατασκευάσθηκε από τον ιδρυτή της Μονής, στα τέλη του 10ου αι. «Θηριώδη» σε μέγεθος βαρέλια υπάρχουν ακόμη στα βαγεναρεία της Ιβήρων, του Βατοπεδίου, του Xελανδαρίου και στη σκήτη του Αγίου Ανδρέα. Κάποια από αυτά δίνουν την εντύπωση μικρών... υποβρυχίων.

  H φυλλοξήρα της δεκαετίας του 1920 και η μείωση του ανθρώπινου δυναμικού στο Όρος μέχρι και το 1970, εξαφάνισαν τα μεγάλα αμπέλια και τα βαγεναρεία άρχισαν να ρημάζουν. Το 1980 ο αρχαιολόγος I. Tαβλάκης, με την συμπαράσταση του γέροντος Kαλλινίκου, διέκοψε την  μετατροπή των αρχαίων βαγενίων της μονής Ιβήρων σε καυσόξυλα, ενώ η πολυετής αχρηστία και εγκατάλειψη έχει επιδράσει καταστροφικά σε όλα σχεδόν τα μνημειακά βαγένια του Όρους.

Με την είσοδο των νέων «συνοδειών» στα μοναστήρια, άρχισε να αναπτύσσεται πάλι η αμπελοκαλλιέργεια και να εισάγεται η νέα τεχνολογία, τόσο στην καλλιέργεια όσο και στην οινοποίηση και την αποθήκευση (π.χ. Σιμωνόπετρα). Παράλληλα, η έναρξη συνεργασίας της μονής του Αγίου Παντελεήμονος με τον Tσάνταλη άρχισε να κάνει γνωστά τα αγιορειτικά κρασιά στην Ελλάδα και το εξωτερικό, αν και θα μπορούσε κανείς να πει ότι πρόκειται και πάλι για μια καταστρατήγηση του άρθρου 15 του Tυπικού του Tσιμισκή. Όμως το νέο πνεύμα που διατρέχει το Άγιον Όρος, φαίνεται ότι δεν μπορεί να συγκρατηθεί από τις διατάξεις των αρχαίων Tυπικών. Δεν αποκλείεται λοιπόν σύντομα το «Nάμα Aγιορειτικόν» να εκτοπίσει από τους ναούς της ορθοδοξίας την «Μαυροδάφνη Πατρών».

ΠΗΓΗ : Εφημερίδα Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Επτά Ημέρες, Κυριακή 17 Οκτωβρίου 1993,

ΣΑΡΑΝΤΑ ΑΙΩΝΕΣ ΚΡΑΣΙ.

Το κρασί σε ταφικά έθιμα

Πώς χρησιμοποιείται και τι συμβολίζει στον παραδοσιακό πολιτισμό της Μακεδονίας και της Θράκης

Tης Φωτεινής Tσιμπιρίδου

Δόκτορος Eθνολογίας, Λέκτορος του τμήματος

Iστορίας και Eθνολογίας στο Δημοκρίτειο

Πανεπιστήμιο Θράκης

OI MYΘOI, η τέχνη και τα έθιμα ως συμβολικά συστήματα ενός πολιτισμού, είναι φορείς μηνυμάτων. Στην περίπτωση των διαβατηρίων ταφικών εθίμων το μήνυμα είναι ότι υπάρχει μετά θάνατον ζωή και ένα από τα βασικά στοιχεία του συμβολικού τους συστήματος είναι το κρασί.

  Το ενδιαφέρον για μια έρευνα ανθρωπολογικού περιεχομένου πάνω στα ταφικά έθιμα και με βάση παλαιότερα λαογραφικά δεδομένα, γεννήθηκε κατά τη διάρκεια μιας έρευνας που πραγματοποίησα για τα κοιμητήρια του Νυμφαίου Φλώρινας, με χρηματοδότηση του κ. Γιάννη Μπουτάρη. Στη συνέχεια αναζήτησα σχετικές πληροφορίες στο βορειοελλαδικό χώρο έχοντας την εντύπωση ότι  όσον αφορά τη χρήση κρασιού και άλλων τροφών στα ταφικά έθιμα, υπήρχαν διαφοροποιήσεις ανάμεσα στο χώρο της Μακεδονίας και της Θράκης. Προχωρώντας όμως την ανάλυση διαπίστωσα ότι πέραν μιας ή δύο διαφοροποιήσεων η χρήση του κρασιού παρουσιαζόταν γενικευμένη σε όλο τον ελλαδικό χώρο, που άλλωστε ο οίνος ήταν παλαιότερα ένα από τα βασικά είδη διατροφής.

  Θεωρώντας το κρασί βασικό στοιχείο του συμβολικού συστήματος των διαβατηρίων ταφικών εθίμων, τα ερωτήματα στα οποία επιχειρεί να απαντήσει η ανάλυση, είναι τα εξής: ποια είναι η θέση που κατέχει το κρασί στις τρεις φάσεις των διαβατηρίων ταφικών εθίμων που, σύμφωνα με τον Van Gennep είναι η φάση του Αποχωρισμού, η Μεθοριακή ή Μεταβατική κατάσταση και η φάση της Ενσωμάτωσης;  Πώς χρησιμοποιείται το κρασί από τους πρωταγωνιστές των διαβατηρίων ταφικών εθίμων δηλ. τους πενθούντες, το σώμα και την ψυχή του νεκρού;  Ποιος είναι ο ρόλος του, η αποστολή του, στο πλαίσιο του μηνύματος των διαβατηρίων ταφικών εθίμων που φαίνεται να είναι από τη μια η διαμεσολάβηση ανάμεσα στη ζωή και στο θάνατο και από την άλλη η εξασφάλιση της επιτυχούς μετάβασης από τη μια στην άλλη κατάσταση;

 H ανάλυση των δεδομένων γύρω από τους παραπάνω άξονες έδειξε ότι το κρασί αποτελεί κύριο στοιχείο, καθαρτικό (σώμα) και εξαγνιστικό (ψυχή) στην πρώτη φάση του Αποχωρισμού (προετοιμασία νεκρού, τάφου, ταφή). Αποτελεί κύριο διαμεσολαβητικό στοιχείο μαζί με τις άλλες τροφές (ψωμί, νηστίσιμα φαγητά, φρούτα, σιτάρι κ. ά), στη διάρκεια της Μεταβατικής κατάστασης (τελετουργικό φαγητό –μακαριά, παρηγοριά– μνημόσυνα στη διάρκεια του πένθους).

 H κάθαρση, ο εξαγνισμός αλλά και η διαμεσολάβηση αποτελούν μαζί τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του κρασιού στην τρίτη φάση, αυτή της Ενσωμάτωσης. Εδώ όμως προστίθεται και μια ακόμη ιδιότητα στο κρασί, ο χαρακτήρας εξορκισμού, όταν αυτό σε μη φυσική μορφή (βρασμένο), χρησιμοποιείται σε περιστασιακές τελετές μη φυσικών καταστάσεων όταν ο νεκρός βρυκολακιάζει).

 Με όλες αυτές της ιδιότητες το κρασί χρησιμοποιείται και στις τρεις φάσεις και από τους τρεις πρωταγωνιστές (π.χ. τελετουργικό πλύσιμο νεκρού με κρασί πριν από την ταφή αλλά και σαβανώτρας μετά το πέρας της διαδικασίας, ή πλύσιμο νεκρού, που βρυκολάκιασε με βραστό κρασί αλλά και του σαββατογεννημένου τελετάρχη που κάνει το εγχείρημα).

Σχέσεις

H ανάλυση των δεδομένων υπέδειξε ωστόσο και άλλων ειδών σχέσεις δυαδικού τύπου –πέραν της σχέσης ωμό/ψημένο που παραπέμπει στη σχέση φύση/πολιτισμός ανάλογα με τη θέση που καταλαμβάνει το κρασί στο χώρο (ιερό/μιαρό, δεξιά/αριστερά), το χρώμα του (λευκό/μαύρο) του συνδυασμού του με τις άλλες τροφές (κρασί με ψωμί/κρασί σκέτο, κρασί με νηστήσιμα/κρασί με αρτίσιμα κ.ά.), οι οποίες στο πλαίσιο μιας δομικής ανάλυσης θα πρέπει να αναζητηθούν αφ’ ενός στα άλλα διαβατήρια έθιμα είτε του κύκλου της ζωής ενός ανθρώπου (γέννηση –π.χ. φυλαχτό λεχώνας με ψωμί κρασί, σκόρδο, στυλοχόρτι, κ. ά–, βάπτιση, γάμος) είτε του ετήσιου παραγωγικού κύκλου (δρώμενα Δωδεκαημέρου) Αποκριών, άνοιξης κ.ά.), αφ’ ετέρου σε άλλου είδους συμβολικά συστήματα όπως μαγικές (γήτεμα και ξεμάτιασμα με ψωμί και κρασί) και θεραπευτικές πρακτικές (π.χ. θεραπεία μη κανονικής έμμηνου ροής των κοριτσιών με κόκκινο κρασί και μπαχαρικά, θεραπεία ίκτερου και λύσσας με λευκό κρασί) μύθους, όρκους, κατάρες κ.ά.

Μια τέτοιου είδους έρευνα και ανάλυση δεδομένων που γίνεται, στο πλαίσιο συγκεκριμένων, πολιτισμικών ομάδων κάθε φορά (χωριό, ευρύτερη περιοχή ή εθνική ομάδα π.χ. Βλάχοι, Σαρακατσάνοι, πρόσφυγες, κ.ά.), θα μας δώσει ενδεχομένως μια ολοκληρωμένη άποψη της θέσης, της χρήσης και του ρόλου του κρασιού σε ιδεατό επίπεδο, επίπεδο που αντανακλά τον τρόπο οργάνωσης και σκέψης του εκάστοτε παραδοσιακού πολιτισμού.

ΠΗΓΗ : Εφημερίδα Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Επτά Ημέρες, Κυριακή 17 Οκτωβρίου 1993,

ΣΑΡΑΝΤΑ ΑΙΩΝΕΣ ΚΡΑΣΙ.

Μετάληψη του ανθρώπινου και του θείου

ΑΘΑNΑΣIOΣ ΑΛEΞΑNΔPIΔHΣ
Ψυχίατρος, ψυχαναλυτής

ΟI ΠEPIΣΣOTEPOI ανθρωπολόγοι δέχονται ότι ο πρωτόγονες φυλές θεωρούσαν ότι προέρχονται από ένα ζώο ή ένα φυτό. Οποιοδήποτε είδος μπορούσε να είναι καταγωγικό είδος, τοτέμ, για μια φυλή: μια μικρή βδέλλα και ένα άγριο λιοντάρι, ο περήφανος αετός και ο μικρός βάτραχος. Αυτό, γιατί ο πρωτόγονος άνθρωπος αναγνώριζε σε όλα τα είδη την έκφραση της θεϊκής επιθυμίας για την ύπαρξη της ζωής, χωρίς ιεραρχίες και χωρίς την καταστροφική σύγχρονη εμμονή της δικής του επικυριαρχίας εις βάρος των άλλων ειδών. Το τοτέμ όριζε βαθμούς συγγενείας μεταξύ των ατόμων του ιδίου τοτέμ και τις σχέσεις με τα άτομα που κατάγονταν από άλλα τοτέμ. Διαμόρφωνε κυρίως την εξωγαμία, αυτήν την απαραίτητη συνθήκη για τις πρωτόγονες φυλές, ώστε να βρίσκονται σε συνεχή ανάμιξη γενετικού και πολιτισμικού υλικού, άλλη μια σοφή στάση των «πρωτόγονων» προγόνων μας σε σχέση με την ξενοφοβική συμπεριφορά των ημερών μας. Το τοτέμ το λάτρευαν, θυσίαζαν σε αυτό και δεν αποτελούσε μέρος της διατροφής των ανθρώπων που κατάγονταν από αυτό. Αν ήμουν πρωτόγονος κυνηγός με τοτέμ το ζαρκάδι, τα ζαρκάδια δεν θα αποτελούσαν ποτέ θηράματά μου- όμως κατά την απουσία μου η γυναίκα μου, που υποχρεωτικά θα ήταν από άλλο τοτέμ, θα μπορούσε να μαγειρέψει το ζαρκάδι που της έφερε ο αδερφός της και να το φάει.

Το τοτέμ ήταν για τους ανθρώπους, που κατάγονταν από αυτό, φάρμακο και φαρμάκι· είχε δηλαδή ιδιότητες ίασης και θανάτωσης του ατόμου που το λάμβανε. Γι' αυτόν τον λόγο προβλέπονταν η θεσμοθετημένη τέλεση διαφόρων λατρευτικών πράξεων κατά τις οποίες θυσιάζονταν τοτέμ και προσφέρονταν προς βρώσιν ωμά σε εξαιρετικά μικρές ποσότητες. H μετάληψη αυτή του ζώου καταγωγής αποκαθιστούσε την αλυσίδα «θεϊκή φύση, τοτέμ, άνθρωπος» και έκανε τον άνθρωπο να νιώθει ότι παίρνει τις ιδιότητες του τοτέμ και, μέσω της προβολής του τοτέμ στη φύση, τις ιδιότητες της φύσης. O άνθρωπος ένιωθε οσιωθείς και ομοιωθείς με τη φύση, όμως η χαρά αυτή πατούσε πάνω σε μια πράξη θανάτωσης του τοτεμικού ζώου, μια πράξη θεοκτονίας. «Εδώθε και η ιερότητα και η μιαρότητα της Μετάληψης, το ανακάτεμα της υπέρτατης έξαρσης με την ακρότατη αποστροφή, του θριάμβου με την ενοχή, της αναγάλλιασης με τη φρίκη»1.

O Διόνυσος

Με την εξέλιξη της μορφής του Διονύσου οι λαοί της Ανατολικής Μεσογείου κατάφεραν ίσως την πληρέστερη εξανθρώπιση της τοτεμικής καταγωγής, οδηγώντας την από το δέος του αστόχαστου πανθεϊσμού στη μελαγχολική οξυδέρκεια της τραγωδίας, από τη θρησκευτική λατρεία στην επί της σκηνής φιλοσοφία. Τοτέμ είναι ο ίδιος ο θεός και αρχικά η μετάληψη είναι μια πράξη ωμοφαγίας, δηλαδή μια βρώση ωμού κρέατος (ανθρώπου αρχικά, ζώου που τον συμβόλιζε αργότερα). Μια τέτοια ανθρωποθυσία, παιδιού ή βρέφους, δεν κρυπτογραφεί ο διαμελισμός του Διονύσου σε δεκατέσσερα κομμάτια και τους Τιτάνες και τις αδερφές τους; Όμως, ο θεός αυτός των μεταμορφώσεων, των μεταπλάσεων, των θαυμάτων, θα αναγεννηθεί από την καρδιά του, αυτόν τον καρπό του γεμάτο κόκκινο υγρό, το αίμα: αυτή θα είναι και η θέση εκκίνησης για μεταπλάσεις που θα δώσουν το άλλο κόκκινο υγρό, που θα τον συμβολίζει, το κόκκινο κρασί. Το κρασί είναι η απομάκρυνση από τα ζωικά (πρωτεϊνικά) υλικά, η επιστροφή στην άγρια φύση και στους χυμούς της2 και από εκεί η μεγάλη πορεία προς την ανθρώπινη εργασία (ψυχική, πνευματική, κοινωνική) που διεργάζεται τους χυμούς για να εισάγει το πνεύμα της σ' αυτούς. Έτσι, αν αρχικώς, στην τυχαία εμπειρική διαπίστωση της έκστασης και της τοξίκωσης (στην πρώτη μυθολογική λήψη το κρασί προκαλεί θάνατο και θεωρείται δηλητήριο) ο άνθρωπος ανακαλύπτει το πνεύμα εντός του οίνου, κατά την μακρά πορεία της ανθρωπότητας ο άνθρωπος εισάγει το πνεύμα του εντός του οίνου, διαγράφοντας μια από τις ωραιότερες και ευγενέστερες -και πόσο διδακτικές- εμπειρίες της ανθρωπότητας στο να διαπλάθει ένα φυσικό υλικό σεβόμενος τις ιδιότητες και τις δυνατότητές του, ενώ συγχρόνως προσπαθεί να το φέρει στις δικές του αισθητηριακές και αισθητικές επιλογές. Δεν γνωρίζω αν σε άλλες δραστηριότητες, εκτός της οινοποιίας και της τυροκομίας, ο άνθρωπος έχει καταφέρει να επιδείξει μεγαλύτερη ευφυΐα στη διαχείριση φυτικών, ζωικών και φυσικών παραγόντων για την επίτευξη προϊόντων που φέρουν το στίγμα της πνευματικής και αρμονικής επικυριαρχίας του πάνω στα είδη: τρώγοντάς τα, ενσωματώνοντάς τα ο άνθρωπος μεταλαμβάνει την εξανθρωπισμένη φύση. (Γι' αυτό και εκτιμώ ιδιαίτερα την απαραίτητη σε κάθε γεύμα γαλλική «ιεροτελεστία», του δίσκου με τα τυριά και το κόκκινο κρασί, σαν ανάμνηση της εξανθρώπισης των δύο αρχέγονων χυμών της φυτικής και της ζωικής Μητέρας).

Το θαύμα

Το γάλα είναι ο ελλείπων κρίκος της αλυσίδας, αυτός που επέτρεψε να γίνει το πέρασμα από το ωμό κρέας στον κατεργασμένο οίνο. Ήταν φυσικό το πέρασμα του ελλείποντος κρίκου να γίνει από τον Διόνυσο, έναν θεό που ως βρέφος στερήθηκε το μητρικό γάλα και την ουσιαστική υγιή ανάπτυξη της προσωπικότητας που η καλή βρεφοκομία δίνει στο νεογνό. Αν αφεθείτε στο να με παρακολουθήσετε στις ψυχαναλυτικές μου κατασκευές3 θα δείτε πως ο δυο φορές γεννηθείς (Διόνυσος), μια μέσα από το φλεγόμενο σώμα της μητέρας του, μια από τον μηρό του πατέρα του, είναι βρέφος χωρίς μητέρα. Τον φροντίζει αρχικώς ένα ζεύγος αναδόχων που αποτυγχάνει, ύστερα μια ολόκληρη ομάδα θεοτήτων που όμως δεν μπορούν να ησυχάσουν το βρέφος- προσπαθούν με χορούς και εκτονώσεις, αλλά το βρέφος μένει έκθετο στις εσωτερικές του ενορμήσεις- λείπει η ρώγα που θα το ησυχάσει, λείπει η ρώγα που σκέφτεται γι' αυτόν, αν μπορώ να αποκαλέσω έτσι για το βρέφος τη μητέρα, που θα νιώσει τις εντάσεις του, θα τις μιλήσει, θα τις τραγουδήσει, θα τις ησυχάσει. Μέσα στη μοναξιά του, ξαπλωμένος στη σπηλιά του Κρητικού Όρους, ο Διόνυσος βλέπει από πάνω του να μεγαλώνει μαζί η άμπελος- τη γεννά αυτός ως αναπλήρωση του χαμένου αντικειμένου; Η άμπελος έρχεται τυχαία αλλά ανταποκρίνεται στις ανάγκες του; Το σίγουρο είναι(!) πως η ρώγα του σταφυλιού υποκαθιστά επαρκώς τη ρώγα του στήθους και ο χυμός του, το γάλα. Το θαύμα έγινε! Το θαύμα αυτό θα το επαναλάβει ο θεός κάθε φορά που θα βρίσκεται σε δυσκολία (θυμηθείτε το πλοίο που θαυματουργικά σκεπάζει με άμπελο στη μέση του ωκεανού όταν δέχεται την επίθεση των πειρατών), όταν θέλει να δείξει τη δύναμή του (τα θαύματα των «εφήμερων αμπέλων» που φυτρώνουν και καρπίζουν σε μια ημέρα, τις κρήνες που τρέχουν κρασί αντί για νερό, τα κενά σφραγισμένα δοχεία που γεμίζουν κρασί). Είναι ο τρόπος που φαίνεται ο θεός, η Επιφάνειά του, η Θεοφάνεια.

Ο χωρίς καλή μητέρα Διόνυσος, θα υποφέρει πολύ -θα τρελλαθεί- θα τον κυνηγά το κακό ενδοψυχικό μητρικό μόρφωμα (στη μυθολογία, η Ήρα, σύζυγος του πατέρα του που δεν τον αποδέχεται) και ύστερα από πολλά πάθη θα βρει τη γιατρειά χάρη στη βοήθεια που θα έχει από πιο αρχέγονες θεότητες της Γης, τις Γραίες. Αλλά πάντα θα είναι επιρρεπής, ανάμεσα στον ορθό και στον λοξό λόγο, στο ορθό βάδισμα και στο «κουτσό», στην έκσταση και στην κτηνωδία. Άνθρωπος, πολύ άνθρωπος...

Και ο Χριστός

Τέτοια δεν θα είναι η πορεία αυτού που είχε μια μητέρα που τον φρόντιζε και που ήταν ολόκληρη δική του, τόσο που έμεινε παρθένα για τον άνδρα. Η θεοφάνεια του Ιησού, γίνεται κι αυτή με το κρασί, αλλά όχι σαν αναπλήρωση της μητέρας που λείπει, αλλά σαν αποδοχή του δρόμου τον οποίο η μητέρα έχει προβλέψει και επιθυμήσει γι' αυτόν. Πάντα μού προκαλούσε εντύπωση η «παράλογη» συνομιλία της Μαρίας και του Ιησού στον γάμο της Κανά (κατά Ιωάννην, 2.1 - 12). Όταν σώθηκε το κρασί η μητέρα του Ιησού του απευθύνεται : «οίνον ουκ έχουσι». Είναι μια απλή διαπίστωση ή είναι μια παρότρυνση στο θαύμα; Ο Ιησούς ακούει στη φράση την επιθυμία της μητέρας του για θαύμα. Όμως δεν είναι ακόμη αποφασισμένος -προσπαθεί να πάρει αποστάσεις- δεν την αποκαλεί «μητέρα», αλλά για να αποφορτίσει την κατάσταση, «γυναίκα». Επιθετικός: «τι εμοί και σοί, γύναι;» «Τι τρέχει μεταξύ μας, γυναίκα; Δεν ήρθε ακόμη η ώρα μου! Η Μαρία, η καλή μητέρα (ο καλός ψυχαναλυτής) που διαβάζει την ασυνείδητη επιθυμία πίσω από την προφανή άρνηση, καταλαβαίνει πως ήρθε η ώρα! Αντί να συνεχίσει την προσπάθεια να τον πείσει, απευθύνεται κατευθείαν στους υπηρέτες και λέει «κάντε ό,τι σας πει». Με την πράξη της υποχρεώνει τον Ιησού στη δημόσια επιφάνειά του. Είναι η στιγμή που κατά την ψυχαναλύτρια Φρ. Ντολτό4 η Μαρία από μητέρα του Ιησού γίνεται μητέρα θεού.

Η συνέχεια είναι γνωστή. Το νερό θα γίνει κρασί. Το καινούργιο κρασί θα είναι καλύτερο από το παλαιό. Το καινούργιο κρασί, «τούτο το ποτήριον, η καινή διαθήκη εν τω αίματί μου, το υπέρ υμών εκχυνόμενον» (κατά Λουκά, 22.20) θα κινήσει ξανά με νέους όρους πνευματικότητας τις πανανθρώπινες αγωνίες της Ωμοφαγίας, της Ομοιοφαγίας και της Θεοφαγίας μέσα στο πρόσταγμα της Ενσάρκωσης του Λόγου. Στην υγειά σας!

Βιβλιογραφία:
1. Π. Λεκατσάς, «Διόνυσος», Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού πολιτισμού και Γενικής Παιδείας, Ιδρυτής Σχολή Μωραΐτη, Αθήνα, 1971
2. Μ. Detienne, «Ο Διόνυσος κάτω από τ' αστέρια», ελλ. μετάφραση Κ. Κουρεμένος, εκδ. Αλεξάνδρεια, Αθήνα, 1993
3. Α. Αλεξανδρίδης, «Η παρενδυσία του Πενθέα και το τραύμα του Διοσύνου», «Εκ των υστέρων», ψυχαναλυτικό περιοδικό, Νο 3, εκδ. Εξάντας, Αθήνα, 1998
4. Fr. Dolto, «Τα Ευαγγέλια και η Πίστη. Ο κίνδυνος μιας ψυχαναλυτικής ματιάς», εκδ. Εστία, Αθήνα, 2002.

ΠΗΓΗ : Εφημερίδα Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Επτά Ημέρες, Κυριακή 14 Μαρτίου 2004

Τούτο εστί το αίμα μου

Γ. N. ΦIΛIΑΣ (*)
Αναπληρωτής Καθηγητής της Θεολογικής Σχολής
του Πανεπιστημίου Αθηνών

TO KPΑΣI αποτελεί ένα από τα βασικότερα στοιχεία της καθημερινής διατροφής, όπως σχετικώς πιστοποιεί και η Παλαιά Διαθήκη¹, στην οποία άλλωστε εξυμνείται ως εκείνο που «ευφραίνει την καρδιά του ανθρώπου»², ως τεκμήριο αφθονίας³ και ως ένα πολύτιμο αγαθό που κάνει τη ζωή ευχάριστη⁴. Kαι, βέβαια, δεν αποτελούσε μόνο πηγή ευφροσύνης για τους Εβραίους, αλλά και για όλους τους αρχαίους λαούς (Αιγυπτίους, Ασσυρίους, Kινέζους, Iνδούς). Oι αρχαίοι Eλληνες είχαν εντάξει την προέλευσή του στη μυθολογία, αποδίδοντάς την στον θεό Διόνυσο, ο δε Oμηρος εξυμνεί το κρασί σε αρκετά σημεία της Iλιάδας και της Oδύσσειας.

H Παλαιά Διαθήκη, όμως, παρέχει παντελώς διαφορετικές πληροφορίες από τον αρχαιοελληνισμό στο θέμα της προελεύσεως του κρασιού. Σύμφωνα με τη σχετική διήγηση της Γενέσεως, ο Νώε υπήρξε ο πρώτος καλλιεργητής αμπελώνα (μετά τον κατακλυσμό), αλλά και ο πρώτος ο οποίος συνειδητοποίησε τα αποτελέσματα της καταναλώσεως κρασιού, αφού «ήπιε από το κρασί και μέθυσε και ξεγυμνώθηκε μέσα στο σπίτι του»⁵. Γι' αυτό στην Παλαιά Διαθήκη, εκτός από τις ευεργετικές διαστάσεις που προαναφέρθηκαν, το κρασί αποδοκιμάζεται⁶ και θεωρείται πηγή πολλών κακών⁷.

Οι προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης καταφέρονται εναντίον εκείνων των ηγετών, οι οποίοι αρέσκονται να πίνουν πολύ, διότι αυτό συνεπάγεται την πλημμέλεια στις υποχρεώσεις τους έναντι του λαού⁸. Oι συγγραφείς, μάλιστα, των σοφιολογικών βιβλίων της Παλαιάς Διαθήκης επισημαίνουν ότι ο μέθυσος είναι καταδικασμένος στη φτώχεια⁹, στη βία¹⁰, στην ασωτεία¹¹ και στην κακολογία¹². H αλήθεια, βεβαίως, εστιάζεται στην κατανάλωση του κρασιού «με μέτρο»13, την οποία συνιστά και ο απόστολος Παύλος μαζί με την εγκράτεια και την αποφυγή της μέθης¹⁴.
Οι Εβραίοι χρησιμοποιούσαν το κρασί στη λατρεία τους ως ένα προϊόν της γης ευλογημένο από τον Θεό. Γνωρίζουμε ότι στο αρχαίο θυσιαστήριο της Σηλώ γίνονταν προσφορές κρασιού¹⁵, το οποίο επρόκειτο να χρησιμοποιηθεί για τις προβλεπόμενες σπονδές κατά τις θυσίες¹⁶. Αλλά και κατά την εορτή του Πάσχα και τις υπόλοιπες εορτές των Εβραίων, το κρασί αποτελεί τμήμα των πρωτογεννημάτων (των λεγόμενων «απαρχών»), τα οποία προσφέρονταν στους ιερείς¹⁷. Το κρασί αποτελούσε, επίσης, ένα από τα υλικά στοιχεία των «τελετουργικών δείπνων» των Εβραίων, κυρίως δε του «πασχαλινού δείπνου»¹⁸, αλλά και του «δείπνου των φίλων», κατά τα οποία πραγματοποιούνταν διάφορες «ευλογίες» (μικρές προσευχές), πριν από την πόση του κρασιού που βρισκόταν μέσα στα λεγόμενα «ποτήρια της ευλογίας»¹⁹. Ένα παρόμοιο δείπνο ήταν και το τελευταίο του Χριστού με τους μαθητές του λίγο πριν από τη σύλληψή του, ο γνωστός ως «Μυστικός Δείπνος», κατά τον οποίο ο Κύριος «ευλογεί» το ποτήριο του κρασιού, δηλαδή αναπέμπει μικρή προσευχή ευχαριστίας προς τον Θεό²⁰.

Σώμα και αίμα Κυρίου

H πράξη αυτή του Χριστού κατά τον Μυστικό Δείπνο υπήρξε η αρχή του Μυστηρίου της Θείας Λειτουργίας. O οίνος (το κρασί) αποτελεί πλέον μαζί με τον άρτο (το ψωμί) τα δύο βασικά συστατικά στοιχεία της Λειτουργίας, τα οποία «καθαγιάζονται» με την επενέργεια του Αγίου Πνεύματος και προσφέρονται στους πιστούς ως το Σώμα και το Αίμα του Κυρίου (σύμφωνα με τα λόγια του κατά τον Μυστικό Δείπνο: «Πίετε εξ αυτού πάντες, τούτο εστί το αίμα μου...»). Γι' αυτό, ο χρησιμοποιούμενος για τη Θεία Λειτουργία οίνος είναι ο ερυθρός, εκείνος δηλαδή που συμβολίζει το Αίμα του Kυρίου²¹.
H Μετάληψη του Σώματος και του Αίματος του Κυρίου είναι η μεγαλύτερη ευεργεσία που κληροδότησε ο Χριστός στην Εκκλησία του. Το κρασί γίνεται πλέον, όπως γράφει ο Αγ. I. Χρυσόστομος, η «υπόθεση» (το μέσο) της σωτηρίας του ανθρώπου, εκείνο το οποίο «δεν προκαλεί μέθη, δεν παραλύει τη δύναμη», αλλά αποτελεί έναν «καινούργιο τρόπο μέθης», ο οποίος «ενισχύει» και καθιστά «εγκρατή» εκείνον που μεταλαμβάνει²². Αυτή είναι η έννοια του κρασιού και του αμπελιού ως μέσου σωτηρίας, έτσι όπως εκφράζεται συχνά στους Προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης: H μεγάλη αφθονία του κρασιού είναι η εικόνα, η οποία προαναγγέλλει την ευτυχία που υπόσχεται ο Θεός στους πιστούς του²³.
H προαναγγελθείσα ευτυχία ταυτίζεται με την έλευση του Μεσσία. O Ιησούς διακηρύσσει ότι η νέα Διαθήκη που εγκαινιάζεται στο πρόσωπό του είναι ένα «καινούργιο κρασί» που κάνει τους «παλαιούς ασκούς» να διαρραγούν²⁴. Το ίδιο νόημα εξάγεται και από τη διήγηση του Ιωάννη για το θαύμα της Κανά: το κρασί του γάμου, το καλό αυτό κρασί που είχε φυλαχθεί «έως τη στιγμή εκείνη» που απευθύνθηκαν στον Χριστό, είναι το δώρο της αγάπης του Μεσσία και το δείγμα της χαράς, την οποία συνεπάγεται ο ερχομός του²⁵. Αυτό το «καινούργιο κρασί» παραπέμπει στην αιώνια ευτυχία των πιστών. Μεταλαμβάνοντας το Αίμα του Κυρίου, ο πιστός προετοιμάζεται για το αποκορύφωμα της θεϊκής ευλογίας, σύμφωνα με τα λόγια του Κυρίου στο Μυστικό Δείπνο: «Σας βεβαιώνω ότι δεν θα ξαναπιώ από τούτο τον καρπό του αμπελιού, ως την ημέρα που θα το πιω καινούργιο μαζί σας στη βασιλεία του Πατέρα μου»²⁶.

Μόνο με τα παραπάνω κατανοούμε την αρχαιότερη προσευχή κατά τη Θεία Λειτουργία για «οίνο», τον οποίο πρόκειται να μεταλάβουν οι πιστοί ως Αίμα του Χριστού: «Σ' ευχαριστούμε, Πατέρα μας, για την αγία άμπελο του παιδιού σου του Δαυίδ, την οποία μας εγνώρισες με το παιδί σου τον Ιησού. Ας είναι δική Σου η δόξα στους αιώνες. Αμήν» (η προσευχή αυτή καταχωρίζεται στο έργο Διδαχή των Δώδεκα Αποστόλων, αρχές 2ου αι. μ.X.)²⁷. H παράδοση, επομένως, της Θείας Λειτουργίας ευχαριστεί τον Θεό για το κρασί, για το αμπέλι αυτό που απέδωσε καρπό με κορύφωση το έργο του Μεσσία. Έτσι, το κρασί αποβαίνει για τον Χριστιανό όχι μόνο κίνητρο για ευχαριστία²⁸, αλλά και μια ευκαιρία για να φέρει στη μνήμη του τη θυσία του Χριστού, η οποία είναι πηγή της σωτηρίας και της αιώνιας χαράς.

Συμβολισμοί χαράς

Εκτός της Θείας Λειτουργίας όπου κατέχει κεντρικό ρόλο, το κρασί χρησιμοποιείται και στο Μυστήριο του Γάμου. Συγκεκριμένα, λίγο πριν από τον γνωστό κυκλικό χορό κατά τον Γάμο («Ησαΐα χόρευε...») προσφέρεται στους νυμφευόμενους ποτήριο με κρασί. H συνήθεια αυτή μαρτυρείται σε γαμήλιες τελετές τόσο στον αρχαιοελληνικό όσο και στον ελληνορωμαϊκό κόσμο²⁹. Αλλά και στην Παλαιά Διαθήκη και συγκεκριμένα στο Άσμα Ασμάτων, ο «νυμφίος» (γαμπρός) παραθέτει δείπνο και καλεί τους προσκεκλημένους να «πιουν» και να «μεθύσουν»³⁰. Το κρασί, βεβαίως, αποτελούσε πάντοτε βασικό υλικό στοιχείο κατά την τέλεση του εβραϊκού γάμου³¹, ενώ κάποιοι θεωρούν ότι η ύπαρξη του κρασιού κατά τον συγκεκριμένο γάμο αποτελεί τη ρίζα της χρησιμοποιήσεώς του στον αντίστοιχο χριστιανικό³².
Αυτό, βεβαίως, δεν αληθεύει, διότι η μετάληψη του κρασιού από τους νυμφευόμενους κατά το Μυστήριο του Γάμου έχει διαφορετική σημασία από εκείνη που είχε στον εβραϊκό γάμο. Και τούτο διότι το κοινό ποτήριο με το κρασί κατά τον Γάμο, έχει, μεν, την προφανή ερμηνεία της μετοχής των νυμφευομένων στις κοινές χαρές και τις λύπες, η προέλευσή του όμως είναι από τη Θεία Λειτουργία, με την οποία ήταν κάποτε συνδεδεμένο το Μυστήριο του Γάμου³³. H μετάληψη των νυμφευομένων από το κοινό ποτήριο μας υπενθυμίζει ότι, όταν το Μυστήριο του Γάμου ετελείτο μαζί με τη Θεία Λειτουργία, οι νυμφευόμενοι μετελάμβαναν το Σώμα και το Αίμα του Κυρίου. Tο κρασί, επομένως, στο Μυστήριο του Γάμου παραπέμπει σε μια κορυφαία χρονική περίοδο· διότι μόνο κορυφαία μπορούμε να αποκαλέσουμε την περίοδο εκείνη, κατά την οποία ο Γάμος είχε πραγματικά εκκλησιαστικό χαρακτήρα (η μετοχή όλων στην τελούμενη Θεία Λειτουργία) και όχι ιδιωτικό, όπως δυστυχώς κατέληξε να έχει μετά την απόσπασή του από τη Λειτουργία.
Το κρασί, τέλος, χρησιμοποιείται σε δύο ακόμα περιπτώσεις της χριστιανικής λατρείας: κατά την «αρτοκλασία», όπου μαζί με τους άρτους προσφέρονται δύο φιάλες λαδιού και κρασιού, αλλά και κατά τα Εγκαίνια του ναού, όπου τελείται «απόπλυση» της Αγίας Τράπεζας με κρασί.

(*) O συγγραφέας διδάσκει το μάθημα της Ιστορίας και Θεολογίας της Χριστιανικής Λατρείας.

Σημειώσεις:
1. Δευτ. 8, 8/ 11, 14// Α΄ Παραλ. 12, 41.
2. Ψαλμ. 103, 15// Kριτ. 9, 13.
3. Γεν 49, 11εξ.// Πρμ 3, 10.
4. Σειρ 32, 6/40, 20.
5. Γεν 9, 20-21.
6. Πρμ 20, 1/23, 31-32.
7. Hσ 5, 11-12/28, 7-8.
8. Αμ 2, 8// Ωσ 7, 5// Hσ 5, 11εξ./28, 1/56, 12.
9. Πρμ 21, 17.
10. Σειρ 30, 30εξ.
11. Σειρ 19, 2.
12. Πρμ 23, 30-35.
13. Σειρ 31, 27.
14. Α΄Tιμ 3, 3 και 8/5, 23// Eφεσ 5, 18// Tιτ 2, 3.
15. Α΄ Bασ 1, 24.
16. Ωσ 9, 4// Eξ. 29, 40// Αριθ 15, 5 και 10.
17. Δευτ 18, 4// Αριθ 18, 12// Πριμ 31, 5.
18. Bλ. H. LietzmΑnn, «MΑss Αnd Lord's sopper (Α stody in the history of the Litorgy)», Leiden, Brill, 1953, σσ. 626εξ.
19. Πολλές από τις προσευχές αυτές για το κρασί έχουν διασωθεί στη συλλογή του L. Ligier, «Textos selecti de mΑgnΑ orΑtione eochΑristicΑ, ΑdditΑ HΑggΑdΑh PΑschΑe et nonnolis JodΑeorom benedictionibos», RomΑe, onivers. GrΑgoriΑnΑ, 1965 2.
20. Mτ 26, 27// Mκ 14, 23// Λκ 22,17//Α΄Kορ 11, 25.
21. Xαρακτηριστική είναι η επί του θέματος αυτού διατύπωση του αγ. I. Xρυσοστόμου, στο έργο του «Oμιλία εις το κατά Mατθαίον» κστ΄ 34, 35.
22. PG 50, 436 και 53, 265.
23. Αμ 9, 14 / Ωσ 2, 24 / Iερ 38, 12 / Hσ 25, 6 / Iωήλ 2, 19 / Zαχ 9, 17.
24. Mκ 2, 22.
25. Iω 2, 10. Για μια εμβάθυνση στο θεολογικό περιεχόμενο του θαύματος στην Kανά βλ. X. K. Kαρακόλη «H θεολογική σημασία των θαυμάτων στο κατά Iωάννην ευαγγέλιο», Θεσσαλονίκη, Πουρνάρας, 1997, σσ. 95 εξ.
26. Mτ 26, 29.
27. Eκδ. J. P. Αodet, PΑris, GΑbΑldΑ, 1958, 234 (12-14).
28. Kολ 3,17.
29. Bλ. σχετικές μαρτυρίες στο άρθρο του Π. Σκαλτσή «Oι συμβολισμοί στην Ακολουθία του Γάμου», στο βιβλίο «Tο ιερόν Mυστήριον του Γάμου», Δράμα 1997, σσ 76-77.
30. Ασμα 5, 1.
31. Bλ. Tαλμούδ, Kετ. 8 και «EncyclopΑediΑ JodΑicΑ», τόμ. 11, στ. 1038-1039.
32. Bλ. M. LΑmmΑ «The Jewish wΑy in Love Αnd MΑrriΑge», SΑn FrΑncisco 1980, σ.σ. 228-229 / K. Hroby, «Symboles et textes de lΑ celebrΑtion do mΑrriΑge jodΑiqoe» στον τόμο «LΑ celebrΑzione christiΑnΑ del mΑtrimonio, Simboli e Testi. Αtti del II Congresso internΑzionΑle di LitorgiΑ», RomΑ 1986, σ. 18.
33. Περισσότερα στοιχεία σχετικά με το θέμα αυτό: Π. Σκαλτσή «Γάμος και Θεία Λειτουργία, συμβολή στην ιστορία και θεολογία της λατρείας», Θεσσαλονίκη 1996.

ΠΗΓΗ : Εφημερίδα Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Επτά Ημέρες, Κυριακή 14/03/20