Αλήθειες και … πίκρες για τους οίνους Ονομασίας Προελεύσεως

Της Σταυρούλας Κουράκου -Δραγώνα

Ας αρχίσουμε από τα αυτονόητα: ένας οίνος Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης (ΠΟΠ) δεν είναι κατ' ανάγκη ένας οίνος της μόδας για όλες τις χρονικές περιόδους και όλες τις αγορές. Τα «γούστα» αλλάζουν και διαφοροποιούνται. Ένας οίνος ΠΟΠ οφείλει να είναι πιστός στον εαυτό του. Ανήκει σε μια ποικιλιακή οικογένεια (ασύρτικο, αγιωργίτικο, μοσχάτο κ.ά.), οι οίνοι της οποίας παραλλάσσουν ποιοτικά ανάλογα με τις εδαφοκλιματικές συνθήκες της αμπελουργικής εκμετάλλευσης εντός της οριοθετημένης ζώνης, καθώς και από τις επιλογές του ανθρώπινου παράγοντα (αμπελουργού και οινοποιού).

Έτσι, όταν ο καταναλωτής επιθυμεί ένα καλοκαιρινό βράδυ να συνοδεύσει το ψάρι του με έναν οίνο ποιότητας, δεν θα διαλέξει, βέβαια, έναν οίνο ΠΟΠ Νεμέα, όσο και εάν εκτιμάει τα κρασιά της περιοχής αυτής. Και κάποια βράδια δίπλα στο παραγώνι δεν θα ανοίξει μια φιάλη δροσερό μοσχοφίλερο ΠΟΠ Μαντινεία.

Αυτό το μειονέκτημα δεν το έχουν οι εκμεταλλεύσεις που τα κρασιά τους ανήκουν στην κατηγορία ΠΓΕ (Προστατευόμενη Γεωγραφική Ένδειξη): δεν είναι οίνοι υποχρεωμένοι να υπάγονται σε μία ποικιλιακή οικογένεια και να είναι «τυπικοί» του οικοσυστήματος. Κάτω από την ίδια γεωγραφική ένδειξη, ο καταναλωτής μπορεί να βρει οίνους διαφόρων χρωμάτων, οσμών και γεύσεων από πληθώρα γηγενών και ξένων ποικιλιών.

Ως εκ τούτου, οι αμπελουργικές εκμεταλλεύσεις είναι ελεύθερες να επιλέξουν σε ποια κατηγορία θέλουν να ενταχθούν. Επί παραδείγματι, αυτές που έχουν εγκατασταθεί στη ζώνη παραγωγής ΠΟΠ Νεμέα και θέλουν να παράγουν οίνους με αυτό το τοπωνύμιο, οφείλουν να καλλιεργήσουν το αγιωργίτικο, ποικιλία που βεβαιωμένα - από τα απογραφικά κατάστιχα της πρώτης οθωμανικής κατάκτησης - καλλιεργείται συνεχώς στην περιοχή από τον 16ο αιώνα. Και προφανώς από τους Βυζαντινούς χρόνους, γιατί δεν «ξεφύτρωσε» όταν οι Τούρκοι κυρίεψαν την περιοχή, προϋπήρχε.

Όταν όμως τα οινοποιεία που βρίσκονται εντός της οροθετημένης αυτής

ζώνης θέλουν να παράγουν και λευκούς οίνους από διάφορες ποικιλίες αµπέλου

(ροδίτη, µαλαγουζιά, σαρντονέ κ.ά.), είναι ελεύθερα να το πράξουν, αλλά δεν

μπορούν να τους εμπορευθούν µε το τοπωνύμιο Νεμέα, περιοχή που είναι από

αιώνες γνωστή στην αγορά για την παραγωγή μονοποικιλιακών ερυθρών οίνων.

Εξάλλου οι οίνοι αυτοί δεν θα είναι «τυπικοί» ενός οικοσυστήματος, αφού κάθε

εκμετάλλευση θα καλλιεργήσει όποιες λευκές ποικιλίες κρίνει ότι «τραβάει» η

αγορά. Οι οίνοι αυτοί ανήκουν στην κατηγορία ΠΓΕ Κόρινθος.  Διαφορετικά θα 
γίνει καπήλευση του τοπωνυμίου Νεμέα. Λυπάμαι βαθύτατα γιατί η πρόταση 
έγινε από το συνεταιρισμό της περιοχής «ΑΜΠΕΛΟΤΟΠΙ», #74, σελ. 10).

Ο αυθεντικός ΠΟΠ Σαντορίνη

Το ίδιο ισχύει για την ερυθρά ποικιλία μαυροτράγανο, για τους οίνους της οποίας γίνεται εδώ και μερικούς μήνες δημοσιογραφικός θόρυβος, ώστε να προλειανθεί το έδαφος εν όψει υποβολής αιτήματος παρείσφρησής του στην ΠΟΠ Σαντορίνη, περιοχή όπου παράγονται  οι εκλεκτότεροι λευκοί οίνοι ΠΟΠ της Χώρας µας.

Στη Σαντορίνη, όπου ο αμπελώνας είναι μικρός και η τουριστική ανάπτυξη τον καθιστά ολοένα και μικρότερο, κάθε σπιθαμή αμπελουργικής γης πρέπει να διατεθεί στο ασύρτικο, την εκλεκτότερη λευκή ποικιλία του μεσογειακού αμπελώνα, και πάντως όχι σε ερυθρές ξενικές ποικιλίες που ήδη καλλιεργήθηκαν παράνομα από αμπελουργική εκμετάλλευση του νησιού, προφανώς για να χρησιμεύσουν ως «δεκανίκι» στο μαυροτράγανο, που από µόνο του δεν μπορεί να δώσει ερυθρούς οίνους αρεστούς στη σημερινή αγορά.

Και µια που ο λόγος για τον οίνο ΠΟΠ Σαντορίνη, η αρχική νομοθετική διάταξη προέβλεπε την παραγωγή από τις ποικιλίες ασύρτικο, αθήρι και αηδάνι, Μετά σαράντα χρόνια, αποδείχτηκε ότι η κυρίαρχη εκλεκτή ποικιλία είναι το ασύρτικο και ότι ο λευκός ξηρός οίνος ΠΟΠ Σαντορίνη είναι μονοποικιλιακός. Καιρός είναι να διαγραφούν οι δύο άλλες ποικιλίες, εκ των οποίων μάλιστα το αθήρι δεν καλλιεργείται παρά σποραδικά στο νησί. Μπορούν όμως να μείνουν, εάν δεν συντρέχουν λόγοι νομοθετικής ρύθμισης , για τους γλυκούς οίνους που, όπως το Vinsanto, είναι ουσιαστικά πολυποικιλιακοί.

Αρχές αναγνώρισης των ΠΟΠ

Πριν 40 χρόνια, για την αναγνώριση των πρώτων Ονομασιών Προελεύσεως ίσχυαν τρεις βασικές αρχές:

1. Έπρεπε να υπάρχουν στην περιοχή αμπελουργικές οικογένειες, ώστε να εξασφαλίζεται η διαιώνιση της γεωγραφικής καταγωγής ενός οίνου Ονομασίας Προελεύσεως. Μια μεμονωμένη αμπελουργική εκμετάλλευση, όσο καλό κρασί και εάν παράγει, δεν δικαιούται Ονομασίας Προέλευσης.

2. Η περιοχή έπρεπε να έχει συνεχή αμπελουργική παράδοση που να τεκμηριώνεται από γραπτές πηγές και να έχει ιστορία και πολιτισμικό παρελθόν. Μια αμπελουργική εκμετάλλευση που στήνεται σε µια περιοχή της επιλογής του ιδιοκτήτη της, ο οποίος φυτεύει ποικιλίες αμπέλου της αρεσκείας του, επίσης δεν δικαιούται Ονομασίας Προέλευσης.

3. Στην περιοχή έπρεπε να καλλιεργούνται µία- δυο  γηγενείς ποικιλίες υψηλής ποιότητας και ο οίνος να είναι εύφημα γνωστός στις τότε αγορές, έστω και εάν παραγόταν κατά παραδοσιακό τρόπο. Το Ινστιτούτο Οίνου ήλεγχε, µε πειραματικές οινοποιήσεις , εάν οι ποικιλίες είχαν υψηλό ποιοτικό οινικό δυναμικό και εάν ο οίνος ήταν εξελίξιμος µε εφαρμογή σύγχρονων τεχνολογικών μεθόδων.

Μία µόνο Ονομασία Προελεύσεως αναγνωρίστηκε το 1981, εάν δεν µε απατά η μνήμη µου, χωρίς να πληροί απολύτως καμία από αυτές τις αρχές: η «Πλαγιές του Μελίτωνα». Η ευθύνη της εισήγησης µε βαραίνει απόλυτα και ήταν επηρεασμένη από δύο παράγοντες:

1. Την προσφορά του Ομίλου Γιάννη Καρρά στην έρευνα. Με τα περιορισμένα οικονομικά µας μέσα, ούτε ο αείμνηστος Βασίλης Λογοθέτης, Καθηγητής Αμπελουργίας του ΑΠΘ, ούτε το Ινστιτούτο Οίνου, θα είχαμε ποτέ μπορέσει να δημιουργήσουμε έναν αποδεικτικό αμπελώνα αυτού του μεγέθους, στο οποίον καλλιεργήσαμε για πρώτη φορά έξω από τον περιορισμένο χώρο των νησιών τους, ποικιλίες όπως το ασύρτικο της Σαντορίνης, το αθήρι της Ρόδου κ.ά. Και τότε έγιναν οι πρώτες εισαγωγές ξενικών ποικιλιών στην Ελλάδα προς διερεύνηση της δυνατότητας καλλιέργειάς τους στη Χώρα µας.

2. Στον ενθουσιασμό µας, λόγω της ποιότητας των πειραματικών οίνων,

για πρώτη φορά πίναμε π.χ. µη οξειδωμένο ασύρτικο και γενικά λευκούς οίνους

βορειοευρωπαϊκού τύπου.  Δυστυχώς, δεν υπήρχε τότε η διέξοδος των Τοπικών

Οίνων. Εάν υπήρχε, η επωνυμία  «Πλαγιές του Μελίτωνα» θα είχε προταθεί για

Τοπικός Οίνος, γιατί αποτελούσε  αντιπροσωπευτικό δείγμα μιας σημερινής  

ΠΓΕ, στην οποία και πρέπει να καταταγεί  διαγραφόμενη από τις ΠΟΠ. Εάν αυτή η

διόρθωση, του πριν 30 χρόνια λάθους δεν επέλθει, τότε όλες σχεδόν οι ΠΓΕ

έχουν το  δικαίωμα να ζητήσουν την κατάταξή τους στις ΠΟΠ.

Ξενικές ποικιλίες στις ΠΟΠ

Οι θέσεις μου για τις ξενικές ποικιλίες –τις «βελτιωτικές»- είναι γνωστές

επανειλημμένα δημοσιευμένες. 

Προτάθηκε η καλλιέργειά τους σε περιοχές παρασκευής «επιτραπέζιων»

οίνων κοινής κατανάλωσης προς εμπλουτισμό του αμπελουργικού

δυναμικού τους για τη βελτίωση οίνων από ποικιλίες αποδεδειγμένα δεύτερης

οινικής ποιότητας.Αλλά για τις ΠΟΠ; Και μόνον η ανάγκη καλλιέργειας σε μια

ζώνη «βελτιωτικής» ποικιλίας, υποβαθμίζει τη γηγενή ποικιλία από την οποία

παράγεται ο οίνος ΠΟΠ. Οι φωνές ξένων  εμπειρογνωμόνων που μας

προτρέπουν να βασισθούμε στις γηγενείς ποικιλίες, συνεχώς  πληθαίνουν.

Αλλά και το κλίμα έχει αλλάξει. Ο παραγωγικός κόσμος στρέφεται ολοένα

και περισσότερο στις ελληνικές ποικιλίες και μάλιστα αναζητάει σπάνιες,

ξεχασμένες ποικιλίες, προς αναβίωση της οινικής παράδοσης τοπικών κοινωνιών.

Και ξαφνικά ήρθε το Στρατηγικό Σχέδιο να µας εκπλήξει ευχάριστα: τέσσερις «τοποποικιλίες» πρεσβευτές των «Νέων Οίνων της Ελλάδος» ή µάλλον της «ελληνικής οινική ς αναγέννησης», γιατί µόνο νέοι δεν είναι οι επιλεγέντες οίνοι, έχουν όλοι τους πολλών αιώνων ιστορικό και πολιτισμικό υπόβαθρο, μόνον ότι «αναγεννήθηκαν χάρη στη σύγχρονη τεχνολογία. Κάτω από το επίθετο «Νέοι» χάνεται η μακρόχρονη οινική παράδοση τικ; χώρας µας.

Αλλά ας είναι, άλλο θέμα µας ενδιαφέρει εν προκειμένω. Μια από αυτές τις τοποποικιλίες είναι το δίδυμο ξινόμαυρο Νάουσα / Αµύνταιο. Φαντάζεται εύκολα κανείς πόσο µε ξάφνιασε η πρόταση καλλιέργειας ξενικών ποικιλιών για να «αρθεί ο στυφός χαρακτήρας του ΠΟΠ Νάουσα! Ένας «πρεσβευτής» µε δεκανίκι, ένας ανάπηρος Νάουσα από ξινόμαυρο!

Από τις γηγενείς ερυθρές ποικιλίες, η πιο αξιοπρόσεκτη, αυτή που έχει τους πιο αξιόλογους οινικούς χαρακτήρες, είναι το ξινόµαυρο. Είναι όμως ποικιλία απαιτητική και δύστροπη. Εάν δεν είσαι διατεθειμένος να της προσφέρεις αυτά που απαιτεί, σε «φτύνει» ως ανάξιο να την έχεις. Έχουμε παράγει στο Ινστιτούτο Οίνου αξιόλογους οίνους ΠΟΠ Νάουσα από αµπελοτεµάχια, στα οποία είχαν γίνει επεμβάσεις από τη Χαρούλα Σπινθηροπούλου µε τη συγκατάθεση του κάθε αμπελουργού. Οι πειραματικοί οίνοι παρουσιάστηκαν σε οργανοληπτική δοκιμασία στο Α' Πανελλήνιο Συνέδριο Οινολογίας (Αθήνα, 10-12 Ιανουαρίου 1992), στα Πρακτικά του οποίου δημοσιεύονται οι ερευνητικές εργασίες που έγιναν για τη Νάουσα στο πλαίσιο τριετούς προγράμματος, καθώς και τα σχόλια για τους οίνους της οργονολπτικής δοκιμασίας (σ. 137 - 181), όπως διατυπώθηκαν από συναδέλφους της μαχόμενης οινολογίας.
 Όποιος ενδιαφέρεται να μάθει για τα «κρασιά» της ΠΟΠ Νάουσα, θα πρέπει να διαβάσει αυτές τις σελίδες.

Εγώ θα αρκεστώ να παραθέσω τον αυθόρμητο σχολιασμό του Βαγγέλη Γεροβασιλείου για το τελευταίο δείγμα: «Είναι τέλειο, είναι το αποκορύφωμα της σημερινής δοκιμασίας κρασιών και των εκπλήξεων που µας επιφύλαξε αυτή οργανοληπτική δοκιμασία. Δεν μπορώ να φανταστώ ανώτερο, είναι n Νάουσα στην     τελειότητά της και στο αποκορύφωμα της ποιότητάς της από πλευράς οινοποίησης, παλαίωσης και στιγμής δοκιμασίας. Δεν έχω να πω τίποτε άλλο· το αφήνω στη γεύση σας, νομίζω ότι είναι το τελειότερο κρασί».

Όμως στη ζώνη δεν είναι όλα ρόδινα. Το μεγαλύτερο μέρος των αμπελώνων έχουν εδάφη κατάλληλα για την καλλιέργεια της ποικιλίας ξινόμαυρο. Σε αυτούς, όταν ο αριθμός των πρέμνων ανά στρέμμα κυμαίνεται περί τα 350 και η στρεμματική απόδοση περιορίζεται στα νομοθετημένα όρια, η ποιότητα του οίνου Νάουσα είναι εξαίρετη και αντιπροσωπευτική  της ΠΟΠ, εάν βέβαια η σταφυλική παραγωγή οινοποιηθεί σωστά. Όμως το 7% των εδαφών της ζώνης είναι όξινα, τελείως ακατάλληλα για την καλλιέργεια όξινων ποικιλιών όπως είναι το ξινόμαυρο, που απαιτεί εδάφη ασβεστούχα και καλιούχο λίπανση για να ρυθμίζεται η έντονη οξύτητά του. Όταν το ξινόμαυρο καλλιεργείται σε όξινα εδάφη δίνει οίνους ξινούς, αυξημένης στιφάδας και «γυμνούς». Έχουν οι Ναουσαίοι το κουράγιο να βγάλουν από τη ζώνη τα αμπελοτεμάχια που βρίσκονται σε όξινα εδάφη, να ξεριζώσουν το ξινόμαυρο και να καλλιεργήσουν σε αυτά το σιρά, που αγαπάει τα όξινα εδάφη; Εάν ναι, θα µας χαρίσουν μια θαυμάσια ΠΓΕ Ημαθία. Εάν όχι, ορισμένοι ΠΟΠ Νάουσα θα έχουν μεγάλα προβλήματα ποιότητας, που δεν θα τα αμβλύνει το μικρό ποσοστό συγκαλλιέργειας μιας κάποιας ξενόφερτης ποικιλίας.

Είναι γνωστό, εξάλλου ότι στη ζώνη αυτή υπάρχουν αμπελοτεμάχια με μικρό αριθμό πρέμνων ανά στρέμμα. Μπορεί μάλιστα να υποστηριχθεί ότι οι περισσότεροι αμπελουργοί επέλεξαν την αραιή πυκνότητα φύτευσης κυρίως για να μπορούν να χρησιμοποιήσουν  για το όργωμα τα ίδια μηχανήματα που χρησιμοποιούν στους οπωρώνες τους. Αυτό έχει ως συνέχεια, ακόμη και όταν τηρείται η νομοθετημένη μεγίστη στρεμματική απόδοση, το φορτίο ανά πρέμνο είναι μεγάλο, με αποτέλεσμα τα φυτά να μην μπορούν να εφοδιάσουν τα σταφύλια με τα απαιτούμενα στοιχεία ποιότητας. Υπό αυτές τις συνθήκες, οίνους ποιότητας δεν δίνουν ούτε οι ξενικές ποικιλίες που προτείνεται να συγκαλλιεργηθούν.

Αντίθετα, είναι παρήγορο το γεγονός ότι η Νάουσα είναι η μόνη ζώνη, στην οποία έχει γίνει κλωνική επιλογή και ότι παράγονται ήδη εξαιρετικής ποιότητας οίνοι ΠΟΠ Νάουσα από απλό επιλεγμένο κλώνο ξινόμαυρου.  Σκοπεύουν οι Ναουσαίοι να προτείνουν να νομοθετηθεί στη ζώνη τους αριθμός πρέμνων ανά στρέµµα; Να ελέγξουν το φορτίο ανά πρέμνο και όχι µόνο τη στρεμματική απόδοση και τον ελάχιστο αλκοολικό τίτλο; Να καλλιεργήσουν σε κατάλληλα εδάφη - και πάντως όχι όξινα - επιλεγμένους κλώνους και υγιή φυτά; Εάν ναι, δεν χρειάζονται «δεκανίκι». Εάν όχι, είναι ντροπή µια περιοχή που χρειάζεται ξενική ποικιλία για να βελτιώσει τους οίνους της, να αποτελεί µία από τις τέσσερις τοποποικιλίες, και να ανήκει στους «πρεσβαυτές» των New Wines of Greece.

Εάν το αίτημα των Ναουσαίων γίνει δεκτό, ανοίγει ο ασκός του Αιόλου. Η περίπτωση της Νάουσας αποτελεί τον Δούρειο Ίππο για την άλωση των ΠΟΠ από ξενικές ποικιλίες. Όποια ΠΟΠ δεν μπορεί να είναι αυτοδύναμη ας γίνει ΠΓΕ· για τον έλληνα καταναλωτή μικρή σημασία έχουν αυτές οι ενδείξεις. Οι ΠΓΕ έχουν μεγαλύτερη εμπορική ευελιξία. Το μεγάλο πλεονέκτημα των ΠΟΠ είναι µόνο η δύναμη του τοπωνυμίου τους. Όσες δεν έχουν ισχυρό εμπορικό τοπωνύμιο, το γεγονός ότι ανήκουν στις ΠΟΠ δεν τους προσφέρει ουσιαστικώς κύρος. Γι' αυτό σπεύδουν να τρυπώσουν στα ισχυρά τοπωνύμια, ακόμη και όσοι δεν τα δικαιούνται, χωρίς να τους ενδιαφέρει ότι μαζί µε τα ξηρά θα καούν, σε βάθος χρόνου, και τα Χλωρά.

Μια ακόμη ιστορική ΠΟΠ

Σχετικά µε αυτό το θέμα θα χρειαστεί να κάνω µια σύντομη εισαγωγή: στη νότια Ιταλία, στην περιοχή της Καµπανίας (Campania), στα ηφαιστιογενή εδάφη του όρους Βεζούβιος, η αµπελοκαλλιέργεια έχει ιστορία 2.500 χρόνων, την οποία οι ντόπιοι αμπελουργοί και οινοποιοί ανάγουν στους πρώτους αποίκους που πήγαν εκεί από τη δική µας Θεσσαλία. Στην περιοχή καλλιεργούνται γηγενείς ποικιλίες και μεταξύ αυτών δύο ελληνικές όπως μαρτυρείται από το όνομά τους:

- η λευκή γκρέκο, η πιο διάσηµη και αρχαιότερη ποικιλία της Καμπανίας.

- η ερυθρή αλιάνικο (παραφθορά της λέξης ελληνικό). Ως προς την καταγωγή της η επικρατέστερη άποψη θεωρεί την Εύβοια.

Όλα αυτά επιστρατεύονται για την προβολή των οίνων διεθνώς.

          Στην Ελλάδα έχουμε πολλές ποικιλίες με μακρόχρονη ιστορία που δίνουν οίνους με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, τα οποία διαφέρουν από εκείνα των οίνων που είναι σήμερα της μόδας, γι’ αυτό δεν επιδιώκεται η επέκταση της καλλιέργειάς τους. Άλλο όμως η επέκταση και άλλο η τιμητική τους διάκριση ως ιδιαίτερου προϊόντος μιας χώρας με μακροχρονη ιστορία. Μια από αυτές τις ποικιλίες είναι το λημνιό, η «Λημνία άμπελος» της αρχαιότητας, μια από τις 29 σταφυλές που αναφέρει ο Πολυδεύκτης στο «Ονομαστικό» και τραγουδάει ο Τρυγαίος στην «Ειρήνη» του Αριστοφάνη.

         Δεδομένου ότι η νήσος Λήμνος, από την οποία καταγόταν η «Λημνία άμπελος», ήταν μετόχι της Μεγίστης Λαύρας, η ποικιλία καλλιεργήθηκε στο Άγιο Όρος με το όνομα λημνιό απ’ όπου διαδόθηκε και στις γύρω περιοχές. Τα ονομαστότερα για την ποιότητά τους κρασιά του Αγίου Όρους, όπως ο «Μονοξυλίτης», οίνος από τον ομώνυμο αμπελώνα της Μονής Διονυσίου, παραγόταν από λημνιό. Και από την ίδια ποικιλία παράγονταν και τα περίφημα κρασιά της Σκοπέλου, που ύμνησαν οι Δημητριείς και ο ποιητής Καισάριος Δαπόντες. Όπως όμως οι ξενικές ποικιλίες της μόδας έδιωξαν (σχεδόν) το λημνιό από το Περιβόλι της Παναγιάς, έτσι το έδιωξε και από τη Λήμνο το Μοσχάτο Αλεξανδρείας ή καλύτερα, περιόρισε την καλλιέργειά του σε μια ξερή και βραχώδη περιοχή, από την οποία μετονομάστηκε Καλαμπάκι, αφού Καλαμπάκι σημαίνει βράχος.

Από αυτή την ποικιλία παράγεται ένας ερυθρός οίνος που δεν πρόκειται βέβαια να βραβευθεί στο «διεθνή» (;) Διαγωνισμό Θεσσαλονίκης, ο οποίος όμως έχει ιδιαίτερους χαρακτήρες οφειλόμενους τόσο στο γεγονός ότι προέρχεται από αρχέγονη ποικιλία της οποίας δεν έχουν -δυστυχώς- επιλεγεί κλώνοι, όσο και λόγω του υφαιστειογενούς εδάφους του νησιού που έκλεινε στα έγκατά του το εργαστήρι του Ηφαίστου, του θεού της φωτιάς. Πόση ιστορία! Πόσα στοιχεία προβολής ενός ιδιαίτερου οίνου που παράγεται σε μικρή ποσότητα σε ένα ακριτικό νησί, από γηγενή ποικιλία του νησιού, όπου καλλιεργείται τουλάχιστον εδώ και 3.000 χρόνια. Ω! και να είχαν αυτή την περίπτωση οι Ιταλοί ή οι Γάλλοι.

Ας μου επιτραπεί να συνηγορήσω υπέρ της αναγνώρισης του ΠΟΠ Λήμνος, ερυθρός ξηρός από την ποικιλία λημνιό, που μπορεί να γράφεται στην ετικέτα με το συνώνυμο καλαμπάκι, Και προς αποφυγή παρανοήοεων, δεν αναφέρομαι σε όλες τις περιπτώσεις της ποικιλίας λημνιό, αλλά μόνο στη συγκεκριμένη περίπτωση της Λήμνου. Και εάν κανείς αποφασίσει στο μέλλον να παρασκευάσει λιαστό κρασί από λημνιό με ένα 10% μοσχάτο λιαστό, τότε να είμαστε βέβαιοι ότι θα ξαναγεννηθεί ο «Μελιηδής» Ομηρικός οίνος, ένας ακόμη γλυκός οίνος στη σειρά των ιστορικών ΠΟΠ Vinsanto και Malvazia.

Και με την πρόταση αυτή, που κρύβει όλη την εμπιστοσύνη μου στις δυνατότητες της αμπελοοινικής Ελλάδας, κρίνω σκόπιμο να βάλω τελεία σ' αυτό το de profundis πικρό μου κείμενο.

ΠΗΓΗ : Μηνιαία εφημερίδα για την αμπελουργία, την οινοποίηση και την εμπορία του κρασιού, Το Αμπελοτόπι, τεύχος 75 ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2011

Ο οίνος ως συστατικό στοιχείο του ελληνικού πολιτισμού και προϋπόθεση ελευθερίας

Του Αθαν. Χ. Παπανδρόπουλου

Δεν υπάρχει, πλέον, καμία ιστορική αμφιβολία. Η Μεσόγειος, με επίκεντρο την Ελλάδα και την Ιωνία, υπήρξε η κοιτίδα του δυτικού πολιτισμού. Και επειδή ο πολιτισμός αυτός είναι οικουμενικός, μπορούμε να πούμε ότι η Λεκάνη της Μεσογείου είναι η μήτρα του σημερινού κόσμου.

Στα παράλια της Μεσογείου, ο Θαλής ο Μιλήσιος, ο Πυθαγόρας ο Σάμιος, ο Ιπποκράτης ο Κώος, ο Ευκλείδης της Αλεξανδρείας,ο Αρχιμήδης ο Συρακούσιος και ο Περικλής ο Αθηναίος οικοδόμησαν, κατά τρόπον εκπληκτικό, μία «μοναδική και αόρατη αυτοκρατορία, το μεγαλείο της οποίας διαρκεί ακόμα, χωρίς καμίαν απολύτως παρακμή, και φθάνει μέχρι όλους εμάς». Αυτά τονίζει ο γνωστός Γάλλος ιστορικός και φιλόσοφος, Μισέλ Σερ, προσθέτοντας ότι η Μεσόγειος - και μαζί της η Ελλάδα - έδωσαν ένα ιστορικό παρών εντόνως πολυεδρικό και εξαιρετικά ασύνηθες ως προς την υφή και την ποιότητά του.

Υπό τη σκιά των ελαιοδένδρων ή, ακόμα, μέσα στα κάτασπρα σπίτια των ελληνικών νησιών, της Σικελίας, των πόλεων της Αιγύπτου, αναπτύχθηκαν κορυφαία πνευματικά φαινόμενα και μυστικές πηγές χαρισματικών εμπνεύσεων. Μία από τις τελευταίες είναι συνυφασμένη με την ανάδυση του ελληνισμού, δηλαδή ενός σημαντικού πνευματικού γεγονότος το οποίο, τότε, έφερε τη σφραγίδα της δωρεάς, του ανεπανάληπτου.

Ο Ελληνισμός, στην Αττική του 5^ου π. Χ. αιώνα, ανεδείχθη ως τρόπος ύπαρξης. Τούτο σημαίνει ότι περιέχει το πνεύμα. Περιέχει τις εκφάνσεις της βιοτικής ύπαρξης των ανθρώπων. Αλλά δεν περιέχεται σε αυτά. Τα υπερβαίνει. Υπερβαίνει και το πνεύμα και τη βιοτική ύπαρξη των ανθρώπων, ως μία ανώτερη ενότητα, η οποία συνδιαλέγεται αενάως και διαλεκτικώς με την ενότητα που συνιστά η εξατομικευμένη ανθρώπινη ύπαρξη. Ωστόσο, η ενότητα την οποία συνιστά ο ελληνισμός δεν είναι καθόλου αφηρημένη. Αντιθέτως, γίνεται άμεσα, αυτόματα αντιληπτή και δίνει έντονο και διαυγές παρών μέσα στο περιβάλλον της : το ελληνικό περιβάλλον.

Η υφή του περιβάλλοντος αυτού προκύπτει από στοιχεία περιγράψιμα, επιδεχόμενα ανάλυση, αλλά και από στοιχεία άρρητο, μη περιγράψιμα, αλλά εντόνως εναργή. Με τον Ελληνισμό, ο άνθρωπος, για πρώτη φορά στην ιστορία του, επεμβαίνει αποφασιστικά στον κόσμο διά του ορθού λόγου, ο οποίος παρατίθεται στο μύθο. Μέσα σε αυτό το κλίμα συντελείται, για πρώτη φορά, μία παρθενογένεση: ο λόγος αντιδιαστέλλει εαυτόν από το μύθο, αγωνιζόμενος το αυτό άθλημα: την ερμηνεία της φύσης - δηλαδή, την ερμηνεία του κόσμου και των μεταβολών του -ακολουθώντας, ωστόσο, δικούς του δρόμους, δικούς του νόμους και δική του δυναμική. Η βάση αυτής της δυναμικής ήταν η εξής: Αναζητείται μία «πρώτη αρχή», από την οποία απορρέουν αναγκαίως πλείστα γεγονότα και, εν τέλει, το σύνολο των φαινομένων της φύσης. Τούτο σημαίνει ότι εγκαθίσταται μια σχέση αιτίου και αποτελέσματος, μια αιτιοκρατική σχέση. Έτσι, ο κόσμος δεν ερμηνεύεται πλέον μυθολογικά, κατά τρόπον άτακτο και, ενίοτε, ανακόλουθο, αλλά επιβάλλεται στον κόσμο αυτόν μια τάξη η οποία απορρέει από τις λογικές σχέσεις αιτίου (πρωταρχής) και αποτελέσματος (φαινομένου).

Ο Έλληνας, λοιπόν, συλλαμβάνει μια λογική αρχή, υποτάσσεται σε αυτήν, ώστε, δι' αυτής, να υποτάξει - δηλαδή, να ταξιθετίσει - τον κόσμο. Φυσικά, η «πρώτη αρχή» δεν ήταν για όλους η ίδια. Διαφέρει. Για τον Θαλή ήταν το «ένζωον ύδωρ», για τον Αναξίμανδρο το «άπειρον», για τον Αναξιμένη ο «αέρας», κ.λπ. Αλλά ο τρόπος με τον οποίο εκτυλίσσεται αυτή η σκέψη ήδη παρουσιάζει σταθερά χαρακτηριστικά: τη μη αποδοχή της μυθολογικής ερμηνείας του κόσμου, την αποδοχή μιας φυσικής «πρώτης αρχής» ως ουσίας του κόσμου, την υιοθεσία της αρχής αιτίου-αιτιατού για την εκτύλιξη της σκέψης και τη διαρκή και συνεπή συμμόρφωση προς την αρχή αυτή.

    Άρα, ο Έλληνας υπόταξε το χάος με το να δώσει έλλογη εκδοχή για τον κόσμο και τα φαινόμενά του, δηλαδή περί της φύσεως. Μια εκδοχή η οποία να έχει εσωτερική τάξη και συνέπεια στη δομή της. Η λογική της καθαρότητας διαφορίζει πλέον θεμελιακά την ατμόσφαιρα αυτής της εποχής. Τη διαφορίζει και από την προηγηθείσα εποχή της ποιητικής μυθολογικής κοσμογονίας, καθώς και από το δεισιδαιμονικό κλίμα μέσα στο οποίο κινήθηκαν και αναπτύχθηκαν πολιτισμοί της εποχής εκείνης.

Ποια ήταν η ποιοτική διαφορά του ελληνικού τρόπου ύπαρξης σε σχέση με τους αντίστοιχους άλλους εκείνης της εποχής; Η διαφορά αυτή δεν προέκυψε από το πλάτος των συμβατικών γνώσεων που διέθεταν οι Έλληνες ούτε από το βαθμό δυνατότητας που είχε ο άνθρωπος να επηρεάσει ή να τιθασσεύσει τις δυνάμεις της φύσης. Αυτά τα διέθεταν και άλλοι λαοί εκείνης της περιόδου. Η κύρια ποιοτική διαφορά του Ελληνισμού από τους άλλους τρόπους ύπαρξης ήταν εκείνη η ιδιάζουσα πνευματική ηρεμία κατά τη θεώρηση του κόσμου - ο αδέσμευτος από κάθε δεισιδαιμονία νους, ο οποίος απλώθηκε με ελευθερία, κάποτε δε και με ελευθεριότητα.

Στο πλαίσιο αυτής της πορείας του ελληνισμού, το κρασί έπαιξε μεγάλο ρόλο στην ανάπτυξη του πνεύματος και του στοχασμού. Το ίδιο ισχύει και για τα συμπόσια. Στους Έλληνες των αρχαίων πόλεων δεν άρεσε να δειπνούν μόνοι. Άρχισαν έτσι να οργανώνονται συνεστιάσεις, που με το χρόνο έγιναν κοινωνικός θεσμός συvυφασμένος με την ελεύθερη ιδεολογική συζήτηση, άρα με την ελευθερία της σκέψης, Όπως επισημαίνει και η επιφανή ς οινολόγος Σταυρούλα Κουράκου-Δραγώνα, τα συμπόσια αποτελούνταν από δύο αυτοτελή μέρη: το δείπνο, το οποίο συνήθως ήταν σύντομο και αρκετά λιτό, και το ποτό. Επίσης, είναι σημαντικό να υπογραμμισθεί ότι η κοινωνική βάση του συμποσίου ήταν συντροφιά ίσων εταίρων. Η συναναστροφή δεν βασιζόταν σε συγγένεια αίματος ή σε κοινωνική εξάρτηση, αλλά σε ισότητα και φιλία.

Τα συμπόσια εξελίχθηκαν έτσι σε πραγματική απόλαυση του κρασιού και σε συντροφική διασκέδαση, ανάλογα με το πώς αντιλαμβανόταν τη διασκέδαση η κάθε κοινωνική ομάδα. Διότι, μπορεί ο Πλάτωνας να κατακρίνει στον Πρωταγόρα αυτούς που δεν ήσαν ικανοί να ευθυμήσουν τραγουδώντας οι ίδιοι ή συζητώντας, και μπορεί ο Πλούταρχος να θεωρεί ότι «πρώτον δε πάντων τέτακται το περί του φιλοσοφείν παρά ποτόν», όμως στις ελληνικές πόλεις είχε γίνει μόδα η συνήθεια που είχε εισαχθεί στα συμπόσια της Ιωνίας, ήδη από τον 7^ο αιώνα, κατ' απομίμηση των συμποσίων των Λυδών, να μετακαλούνται και να μισθώνονται μίμοι, θαυματοποιοί, γελωτοποιοί, χορευτές, προς τέρψιν των συνδαιτυμόνων- διότι, στο κρασί και στη συντροφικότητα, οι άνθρωποι αναζητούσαν την ευφορία και την ευθυμία.

Ταυτοχρόνως, μέσα από το ποτό ζητούσαν και μία ψυχική απελευθέρωση, έναν ψυχικό αναβαπτισμό, που μόνον το κρασί χαρίζει αφειδώς. Όποιος πίνει κρασί τέρπεται, κυριεύεται από μία πληθωρική ικανότητα διάκρισης απίθανων αποχρώσεων, ειδικά εκεί που δεν υπάρχουν, λες και έχει προστεθεί ακόμα ένας φλοιό ς στον εγκέφαλό του. Ο πότης κρασιού, όταν γεύεται το αγαπητό του ποτό νοιώθει τη χαρμόσυνη αίσθηση του ανθρώπου που κάποια αόρατα χέρια τον ελευθέρωσαν, άγνωστο από ποια δεσμά. Τον καταλαμβάνει μια ισχυρή διάθεση για λεπτότητες και γενναιοδωρίες, ξένες στην κατάσταση αυτών που δεν πίνουν. Η τσιγγουνιά έχει ελάχιστους πιστούς στο χώρο των καταναλωτών κρασιού. Το κρασί ξαναδίνει στο δειλό την τόλμη, στο χαμένο την ελπίδα, αφαιρεί τις εγκοπές από τη λαλιά του τραυλού και κάνει τον αέρα αιωρούμενο χρυσάφι. Το παρόν επιβάλλεται κατά κράτος. Παρελθόν και μέλλον φιλοξενούνται στο τώρα.

Μέσα στον πότη κρασιού εκμαίνεται ο Βάρδος, που έχει πάντα μεγαλύτερη έξαρση από το τάλαντο. Έτσι, ο πότης κρασιού ανασκευάζει το παρελθόν κατά βούληση. Συλλαμβάνει μεγάλες ιδέες. Τα πάντα πρέπει να περάσουν από το αφύλακτο τελωνείο του στόματος. Οι επιθυμίες του μοιάζουν μολοσσοί δεμένοι με κλωστή. Σ τον πότη κρασιού υπάρχει μια μεταδοτική λαχτάρα για ανεξέλεγκτη ελευθερία, αλλά και για πρωτόγνωρη δημιουργία.

Στα συμπόσια γεννήθηκε η λυρική ποίηση, ειδικότερα δε το είδος εκείνο που καλείται συμποσιακή. Στους οινότευκτους στίχους της, ο «λuροπαίγνων», οιστρομανής και διθυραμβογενής» Διόνυσος είχε εξέχουσα θέση, αφού ήταν κοινός τόπος ότι η αρχική έμπνευση ερχόταν θεόθεν. Στην Αθήνα των κλασικών χρόνων, ο θεσμός του ποτού - που ήταν το κύριο μέρος του συμποσίου - είχε πάρει έναν χαρακτήρα πνευματικότητας και κοινωνικότητας. Ο Πλάτωνας τον είχε εισαγάγει στην Ακαδημία, διότι πίστευε ότι το συμπόσιο, όταν διεξάγεται ορθώς, είναι μεγάλο σχολείο για τον χαρακτήρα. Διδάσκει στον άνθρωπο το μέγα καθήκον του άριστου πολίτη: Άρχειν τε και άρχεσθαι μετά δίκης. Του διδάσκει την ελεύθερη, την άνευ εξαναγκασμού υποταγή στους νόμους και είναι, μαζί, δοκιμασία της αυτοκυριαρχίας της ψυχής και «γυμνασία αιδούς».

Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι ο Πλάτωνας τοποθέτησε τους φιλοσοφικούς διαλόγους του για τον έρωτα στο πλαίσιο ενός συμποσίου. Τα πρόσωπα που παίρνουν μέρος στο πλατωνικό Συμπόσιο δεν είναι ποιητικά δημιουργήματα, είναι άνθρωποι παρμένοι μέσα από τη ζωή. Το γεγονός ότι οι συμπότες ήταν υπαρκτοί, δίνει μια ιδιαίτερη γοητεία στους διαλόγους.

Και ακόμη, όλες αυτές οι αναφορές στα έθιμα του συμποσίου που εισάγει ο Πλάτωνας κατά τη διήγηση με συντομία και διακριτικότητα, ζωντανεύουν την αίθουσα του ποτού, τους φιλοξενούμενους και τον οικοδεσπότη, τις μορφές, τους χαρακτήρες τους και τις συνήθειές τους, έτσι που ο αναγνώστης νιώθει σαν να παρευρίσκεται ο ίδιος σε ένα αληθινό συμπόσιο, ανάμεσα σε Αθηναίους του 5^ου αιώνα.

Ωστόσο, πέρα από το Συμπόσιο του Πλάτωνα, το κρασί, μολονότι προκαλεί τη μέθη των ανθρώπων, κρατούσε προνομιούχο ρόλο τόσο στην Ιλιάδα όσο και στην Οδύσσεια. Κατά τον Όμηρο, ο οίνος εκφράζει συντροφική εγκαρδιότητα, ευτυχία, φιλική διάθεση απέναντι στο ναυαγό ή τον ταξιδευτή και, ως σπουδή ακόμα, αποτελεί σιωπηλή επίκληση του θείου. Όπως μάς λέει ο Όμηρος, κρασί δέχεται ο Οδυσσέας στο νησί των Φαιάκων, στο νησί της Καλυψούς, στο ταπεινό καλύβι του Εύμαιου. Αντιθέτως, στους φοβερούς τόπους όπου τον στέλνει η μοίρα του, όπως η χώρα των Λαιστρυγόνων, που θεωρούν εχθρό κάθε ξενόφερτο, ο Βασιλιάς της Ιθάκης φθάνει και φεύγει άοινος. Μόνον μια φορά το κρασί δεν θα υπηρετήσει την φιλία, στην περίπτωση του Κύκλωπα: τότε χρησιμοποιήθηκε για να μεθύσει ο Πολύφημος και έτσι να μπορέσει ο Οδυσσέας να ξεφύγει από τα χέρια του.

Είναι, λοιπόν, ξεκάθαρο από τη μελέτη της Ιστορίας, ότι το κρασί αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι του Ελληνισμού, ο οποίος είναι και η κατ' εξοχήν έκφραση της ελευθερίας. Διότι, όπως επισημαίνει και ο καθηγητής Τάκης Τζαμαλίκος στο θαυμαστό βιβλίο του Ελλnvισμός και Αλλοτροίωσn, μέσα στο περιβάλλον όπου αναπτύχθηκε το ελληνικό Πνεύμα η ελευθερία δεν αποτέλεσε απλώς τάση του πνεύματος. Στην Αρχαία Ελλάδα, και στην Αττική ειδικότερα, μετουσιώθηκε και σε πράξη, δηλαδή σε κοινωνική δυναμική. Σε αυτή τη διαύγεια του περιβάλλοντος, το ανθρώπινο πρόσωπο φωτίζεται και αποκτά δική του, εντελώς ιδιαίτερη ταυτότητα. Τούτο είναι επόμενον, περίπου, διότι ο Ελληνισμός, ως διανοίγων απειρία προοπτικών, μεγιστοποιεί την ευθύνη του προσώπου. Η δε ευθύνη αποτελεί μια από τις κορυφαίες υπαρξιακές καταστάσεις του από τις κορυφαίες υπαρξιακές καταστάσεις του ανθρώπου, διότι, δι' αυτής, κατακτά την μοναδικότητά του. Όμως, στους Έλληνες της εποχής εκείνης, η ευθύνη δεν είναι εναγώνια, διότι υπάρχει η πρωτοκαθεδρία του λόγου που εξασφαλίζει την πνευματική ηρεμία.

Έτσι, η αίσθηση της ελευθερίας ως υπαρξιακό «φόντο» του ελληνικού τρόπου ύπαρξης εκδηλώνεται σε όλες τις εκφάνσεις του ελληνικού βίου. Ιδιαιτέρως δε μέσα από την τέχνη, η οποία δεν επεχείρησε να απεικονίσει τα εγκόσμια ώστε να παρέχει αισθητική απόλαυση. Πήγε πολύ πιο ψηλά. Επεδίωξε να δώσει όχι μόνον το Ωραίο, αλλά και το Αιώνιο. Και, από την άποψη αυτή, πρέπει να υπογραμμισθεί ότι η ελληνική τέχνη συνδέθηκε με τον οίνο που ευφραίνει τις καρδιές και αποτελεί συστατικό στοιχείο του Ελληνισμού, ενώ ο τελευταίος είναι η προϋπόθεση της ελευθερίας.

Για τη συγγραφή αυτού του άρθρου, πέρα από τις απόψεις του Καθηγητή Τάκn Τζαμαλίκου, χρnσιμοποιήσαμε και σκέψεις του συγγραφέα Κωστή Παπαγιώργn, παρμένες από το θαυμάσιο βιβλίο του "Περί Μέθnς».

ΠΗΓΗ : Μηνιαία εφημερίδα Το αμπελοτόπι, Τεύχος 66, Μάιος-Ιούνιος 2010

Οι «διήμεροι»

Ντίνος Στεργίδης

Ένα από τα προβλήματα που έχουμε σε αυτήν τη Χώρα είναι η άρνησή μας να δούμε κατάματα την πραγματικότητα και να δράσουμε ανάλογα. Σε όλα τα συλλογικά όργανα, με κορυφαίο εκείνο του κράτους, επικρατεί
ο συμβιβασμός. Αντί να κάνουμε το σωστό, συμβιβαζόμαστε και συμβιβαζόμαστε, μέχρις ότου, στο τέλος, να μη λειτουργεί πια τίποτα. Παράδειγμα ο τρόπος με τον οποίο οι κυβερνήσεις αντιμετωπίζουν το θέμα της χωρικής, αλλά και της παράνομης απόσταξης. Ο νέος νόμος, προσπαθεί να συμβιβάσει τα ασυμβίβαστα, με αποτέλεσμα μια σειρά από ημίμετρα που δεν πρόκειται να δώσουν λύση στο υπάρχον πρόβλημα, το οποίο με δυο λόγια είναι το εξής: όσο υπάρχει χύμα τσίπουρο στην Ελλάδα δεν πρόκειται να αναπτυχθεί το εμφιαλωμένο. Τελεία και παύλα.

Η λύση είναι μία: η πλήρης και οριστική απαγόρευση κάθε ερασιτεχνικής απόσταξης, ένα «χόμπι» που δεν έχει θέση σε μια σύγχρονη και οργανωμένη κοινωνία. Είναι επικίνδυνο για τη δημόσια υγεία, είναι εστία παρανομίας και δεν ωφελεί το κοινωνικό σύνολο. Στο όνομα ενός κακώς εννοούμενου φολκλόρ - μπεκριλίκια γύρω από το καζάνι με μεζέδες, συνήθως σε ένα περιβάλλον απίστευτης βρώμας - επιτρέπουμε, όχι μόνο την ανεξέλεγκτη παραγωγή ενός εν δυνάμει επικίνδυνου για τη δημόσια υγεία προϊόντος, αλλά καταποντίζουμε κάθε επιχειρηματική προσπάθεια οργανωμένης απόσταξης που, αυτή, έχει αναπτυξιακό χαρακτήρα.

Λίγοι θυμούνται σήμερα πως μια από τις πρώτες αποφάσεις (ίσως και η πρώτη), του σοσιαλιστή Φρανσουά Μιτεράν, το 1981, ήταν να καταργήσει τα δικαιώματα απόσταξης των γάλλων αμπελουργών. Τι δουλειά έχουν αλήθεια οι αγρότες να παράγουν οινόπνευμα για τον εαυτό τους ή για άλλους; Όποιος έχει καημό να γίνει ποτοποιός, ας πάει να σπουδάσει σ' ένα ΤΕΙ (δόξα τω Θεώ έχουμε ένα σωρό), ας πάρει τις κατάλληλες άδειες, ας επενδύσει καταλλήλως και ας παράξει τα αποστάγματά του, τα οποία θα πρέπει απαραιτήτως να τυποποιήσει. Μόνο έτσι διασφαλίζονται τα συμφέροντα όλων.
Φαντάζεται κανείς να ανοίγει ένας χασάπης χειρουργείο στην παράγκα του Καραγκιόζη; Γιατί λοιπόν δεχόμαστε με τόση ευκολία να πίνουν τα παιδιά μας ΔΗΛΗΤΗΡΙΑ αγνώστου προέλευσης στα καπηλιά όπου συχνάζουν;

Εν τω μεταξύ οι κρατικοί λειτουργοί, αντί να κυνηγούν ανελέητα τους φοροφυγάδες «διήμερους» αποστάκτες, εξαντλούν όλη τους την αυστηρότητα σε επισκέψεις στα οργανωμένα αποστακτήρια όπου, ως δυνάστες, απαιτούν τα πιο απίστευτα και τρελά πράγματα, όπως συμβαίνει πάντοτε με τους δημόσιους υπαλλήλους όταν βρεθούν σε θέση εξουσίας.
Ντροπή!

ΠΗΓΗ : Εφημερίδα «ΤΟ ΑΜΠΕΛΟΤΟΠΙ» Δεκέμβριος 2010, Τεύχος 72