Το χρυσάφι της Κρήτης και ο χρυσός του Περού

Το χρυσάφι της Κρήτης και ο χρυσός του Περού

Της IΟΛΗΣ ΒΙΓΓΟΠΟΥΛΟΥ

Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών  - ΕΙΕ

ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ των ανακαλύψεων και των πρώτων μαζικών ριψοκίνδυνων μετακινήσεων, τον 15ο και τον 16ο αιώνα, δηλαδή από τη στιγμή που ο ταξιδιώτης ενστερνιζόταν τη διαδικασία του ταξιδιού ολόκληρη η μέχρι τότε συμπεριφορά του μεταβαλλόταν. Οι οπτικές παραστάσεις που εναλλάσσονταν συνεχώς, οι περιβαλλοντικές συνθήκες μαζί με τις ατέλειωτες ώρες περισυλλογής και σκέψεις που εμπεριέχονται στα θαλασσινά κυρίως ταξίδια επέτρεπαν ή και υποχρέωναν τον

Η πόλη του Χάνδακα (σημερινό Ηράκλειο)
στα 1496. Εξαιρετικής σπουδαιότητος
απεικόνιση της ακτής με πλήθος βαρέλια
κρασιού και με εργαζόμενους σε αυτά
βαρελάδες ή κρασεμπόρους (πηγή : B von
Breydenbach, "Transmarina Peregrinatio
in Terram Sanctam", Mangoza 1496).

ταξιδιώτη να αντιμετωπίσει και να δεχτεί τελικά το «καινούργιο». Σε αυτές τις νέες συνθήκες, ο μοναχικός περιπλανώμενος, αναζητεί στοιχεία οικεία να στηριχτεί, να επιβιώσει, να νιώσει ασφάλεια για να μπορέσει να απολαύσει. Και στους πρώτους σταθμούς ανεφοδιασμού -του καθ' όλα άρτια οργανωμένου ταξιδιού που επεφύλασσε η Γαληνοτάτη Δημοκρατία στους προσκυνητές των Αγίων Τόπων- ο ταξιδιώτης γίνεται περιηγητής, επισκέπτης  ή και ενδημικός για ένα διάστημα. Περιδιαβαίνει τα άξια θέασης, εμπλέκεται στην καθημερινότητα και τις ανάγκες της, συναλλάσσεται, και αν έχει το χάρισμα, την υποχρέωση ή και την δυνατότητα συντάσσει στο χρονικό του μνήμες και εντυπωσιασμούς, στοιχεία για τον τόπο και κατατοπιστικές για τους αναγνώστες μαρτυρίες.

Η βενετοκρατούμενη τους χρόνους εκείνους Κρήτη, ενδιάμεσος σταθμός από τη Δύση προς τους Τόπους που ο κάθε χριστιανός εκπλήρωνε το ύψιστό του χρέος, υποδέχτηκε και δέχτηκε, με τη φύση και τους ανθρώπους τnς, τον ξένο. Και ο ξένος γίνεται φίλος όταν κρίκος συνδετικός γίνεται μεταξύ τους και ο οίνος! Οίνος ο αναγκαίος - επιταγή και υποταγή στις διατροφικές συνήθειες του ευρύτερου μεσογειακού χώρου. Οίνος ο απαραίτητος για τα μεγάλα ταξίδια. Οίνος ο κελευστής τnς μέθης και τnς λήθης, της αποπλάνησης και της παρηγοριάς στην αβεβαιότητα και στον σαγηνευτικό, αλλά συνάμα επισφαλή και ευπρόσβλητο πλάνητα βίο που επέλεξε ο ταξιδιώτης.

Πίνουν μαλβαζίες και άλλα γλυκά κρασιά…

ο Βάκχος στις παραμονές των Ανακαλύψεων

Ο Βάκχος στις παραμονές των Ανακαλύψεων

Του Ηλία Αναγνωστάκη

ΣΤΑ ΘΡΥΛΟΥΜΕΝΑ των λαών της Δυτικής Ευρώπης του Μεσαίωνα δύο ήταν οι χώρες της αμπελο-οινικής Επαγγελίας: η μυθική Βινλάντ στο εσπέριο πέρας του Ατλαντικού και η Ρωμανία, η χώρα των Γραικών, με πρωτεύουσα το Βίνμπουργκ, πόλη του οίνου, της ευδαιμονίας, του πλούτου, την Κωνσταντινούπολη. Η χριστιανική αυτοκρατορία της Ανατολής με πρωτεύουσα την κατ' εξοχήν πόλη του Οίνου άρχιζε κατά εποχές από την Εδέμ του Ευφράτη και έφτανε ώς τη Σαρδηνία και την Ισπανία. Συνεχίζει δε μέχρι περίπου και τον 12ο αι. να ελέγχει ή να επηρεάζει μεγάλο μέρος της Ανατολικής Ευρώπης και Μεσογείου. Η πρώιμη μυθολογία των ατλαντικών ανακαλύψεων και καταλήψεων, δεν έχει δεόντως προσεχθεί, ότι δανείζεται όλα τα στοιχεία της από την αφήγηση της κατάκτησης της Χαναάν, του ευδαιμονικού αμπελώνα της Βίβλου. Για πολλούς αιώνες γη της ευδαιμονίας, τρυφής και πλούτου, αποτελούσε για τους Δυτικούς η Ανατολική Μεσόγειος, όπου και γεωγραφικά τοποθετείται η βιβλική Χαναάν και Εδέμ. Πριν στραφούν λοιπόν στον κατακτητικό τρύγο του Ατλαντικού, οι Δυτικοί με τις  Σταυροφορίες είχαν βίαια τρυγήσει τον αμπελώνα της Ρωμανίας και της Σύρο-Παλαιστίνης.

Ο τεράστιος Βότρυς της Γης της Επαγγελίας κατά τη Βίβλο. Γη της Επαγγελίας και των αμπελώνων υπήρξε το Βυζάντιο, με πρωτεύουσα το Βινμπουργκ και η Βίνλαντ στη Βόρεια Αμερική. Πίνακα; του Νικολά Πουσέν, λεπτομέρεια, Παρίσι, Μουσείο του Λούβρου.

Βυζαντινοί αμπελώνες και οίνοι

Η βυζαντινή αυτοκρατορία συχνότατα παρομοιάζεται και από τους ίδιους τους Βυζαντινούς με περιφραγμένο και προστατευμένο αμπελώνα, οι πιστοί της με κλήματα φυτεμένα από τον Θεό Η πίστη και η αγάπη ανταμείβονται με βαρυφορτωμένα από σταφύλια κλήματα και με ποταμούς κρασιών.

Η χρυσή εποχή του βυζαντιού κρασιού

Η χρυσή εποχή του βυζαντινού κρασιού

Η εποχή του Ιουστινιανού και του διαδόχου του, Ιουστίνου Β΄ θα μπορούσε να θεωρηθεί ως η χρυσή εποχή του βυζαντινού κρασιού, το αποκορύφωμα της μαζικής παραγωγής, διακίνησης και εμπορίας οίνου.

Πιεστήριον. Λεπτομέρεια ψηφιδωτού (τέλη 6ου αιώ.) από τον
Άγιο Χριστόφορο Κάμπρ Χιράμ Λιβάνου, Παρίσι).

Παρά το γεγονός ότι όλοι οι αυτοκράτορες του 6^ου αιώνα περιγράφονται ως αδιάφοροι προς το κρασί – μάλιστα ο Προκόπιος στην κριτική του κατά του Ιουστινιανού τον περιγράφει ως ασκητή υδροπότη – η περίοδος αυτή των μεγάλων στρατιωτικών επιχειρήσεων είναι επίσης η εποχή της μεγάλης αμπελοκαλλιέργειας και οινοπαραγωγής και του μεγάλου εμπορίου. Ιταλία, Ελλάδα, Αίγυπτος Παλαιστίνη, Συρία, Μικρά Ασία, Κύπρος κι τα άλλα νησιά παράγουν και διακινούν με τους οινηγούς πολλά είδη κρασιών. Εξάλλου, οι αννώνες για τον επισιτισμό των πόλεων (annona civica) και γενικά για την τροφοδοσία του στρατού (annona militaris) απαιτούσαν πολύ λάδι και πολύ κρασί. Σύμφωνα με τον Προκόπιο, κατά την εποχή αυτή ως όπλο αλλά και η μοναδική δύναμή του διαπιστώνονται στο εμπόριο, στον στρατό, στη διπλωματία και στη μαντεία. Το κρασί,

Κρασί και ιατρική

H χρήση του οίνου στη μεταβυζαντινή θεραπευτική βάση αγιορείτικων χειρογράφων

Tης Eυαγγελίας A. Bαρέλλα

Eπίκουρης καθηγήτριας τμήματος Xημείας

A.Π.Θ., διδάκτορος Θεολογίας

H METABYZANTINH γραμματεία του αγιωνύμου όρους του Aθω καλύπτει ένα ευρύτατο φάσμα γνωστικών αντικειμένων, πέραν βεβαίως της αναμενομένης θεολογικής της διαστάσεως. Ούτω έκ των εισέτι σωζομένων χειρογράφων τουλάχιστον εκατό πραγματεύονται θέματα φυσικών επιστημών, μεταξύ των δε υπερέχουν οι διατριβές των μεγάλων διανοητών του παρελθόντος, αστρονόμων, φυσιοδιφών και κυριότατα ιατρών.

  Περαιτέρω, καθώς η θεραπευτική ουδέποτε έπαυσε να ασκείται επιμελώς στον τουρκοκρατούμενο χώρο, οι καθ’ έκαστα παρατηρήσεις των νοσοκόμων αγιορειτών κωδικοποιούνται σε πληθώρα ιατροσοφίων, κειμένων λαϊκής προελεύσεως, συχνά όμως άκρως ενδιαφέροντος περιεχομένου. Στην παρούσα μελέτη προσεγγίζονται τα αντιπροσωπευτικότερα των ως άνω έργων, τα οποία καλύπτουν περίοδο πέντε αιώνων, από των αρχών της ιε΄ εκατονταετίας μέχρι του 1870, χρονολογίας που προϋποθέτει τον νεοελληνικό διαφωτισμό, αποδελτιούται δε η συνταγογραφία των αναφορικώς προς την παρουσία του οίνου ως εκδόχου ή καθ’ αυτό δραστικού συστατικού επί σειράς ασθενειών, οι οποίες θα καταγραφούν στη συνέχεια.

Συνταγολόγια

Αν η πρώτη μεταβυζαντινή περίοδος κληροδότησε στην έρευνα μάλλον περιωρισμένο αριθμό αθωνικών

συνταγολογίων, οι μετά το 1630 χρόνοι διακρίνονται για την πλουσιωτάτη συγκομιδή σε χειρόγραφα και την τύποις έκδοση ορισμένων αναλόγων πονημάτων, ενώ ανιχνεύονται σποραδικώς ένια εγχειρίδια υγιεινής και διαιτητικής. Αρχομένου του ιθ΄ αιώνος η εικόνα καθίσταται πολυπλοκωτέρα διά της αθρόας εκτυπώσεως επιστημονικών πραγματειών ιατροφαρμακευτικού περιεχομένου, καθ’ όν χρόνον τα ιατροσόφια του Άθω κινούνται ως επί το πλείστον στα πλαίσια της παραδεδομένης γνώσεως, όπως σαφώς καταδεικνύουν οι κατωτέρω παρατιθέμενες συνταγές, παραδειγματικώς καλύπτουσες όλη

την Τουρκοκρατία.

— Kριθάλευρον λάβε και ρητίνην ξηράν τετριμμένην. Έψησον μετ’ οίνου εν τριβλίω και ποιήσας ως κόλλαν επίπασον εις επίποσον εις πληγήν επάνω.

— Eις αϋπνίαν: Pοδακινέων οστέα τα εντός αυτών λυώσας μετ’ οίνου χρίε το πρόσωπον.

— Eις κεφαλήν πονούσαν: Bάλε σκορδόφυλλα ή πίτυρα και βράσε τα με κρασί άσπρον και βάλε τα επάνω.

— Eις δάγκωμα σκορπίου: Σπόρον λυγέας και μάλαθρον και κύμινον δος τα με κρασί να πίνη.

— Eις αιμάτωμα οφθαλμικόν: Eπαρε αψινθίαν και βράσε την με κρασί και θέσε το επάνω στον πόνον.

Συγγράμματα

Προς ολοκλήρωση των περί οίνου δεδομένων επιχειρείται ανάλυση των σπουδαιοτέρων τύποις δημοσιευθέντων κειμένων της περιόδου, εφ’ όσον τούτα κατά τεκμήριον είναι δεκτικώτερα εξωγενών επιρροών, επιβεβαιούνται ταυτοχρόνως την ευρυτάτη διάδοση των παραδοσιακών απόψεων. Ούτω στο «Bιβλίον καλούμενον Γεωπονικόν» Aγαπίου του Λάνδου (1643) ή στα «Διαιτητικής Παραγγέλματα» Kωνσταντίνου του Mιχαήλ (1794) ο ρόλος του οίνου παραμένει στα γνωστά πλαίσια της χρήσεώς του ως εκδόχου, αλλά κυρίως συνεργικώς δρώντος συστατικού επί πλείστων παθήσεων. Αντιθέτως,

προϊόντος του ιθ΄ αιώνος ο πολυΐστωρ ιερομόναχος Διονύσιος ο Πύρρος, ο οποίος ιδιαιτέρως προήγαγε την φαρμακογνωσία δια των συγγραμμάτων του «Φαρμακοποιία Γενική» (1818), «Eγκόλπιον των ιατρών» (1831) και «Φαρμακοποιία του Aντωνίου Kαμπάνα» (1850), κρατεί επιφυλακτικωτέρα στάση, χρησιμοποιών ευρέως την αιθανόλη και περιορίζων την παρουσία του οίνου σε περιπτώσεις επικουρικής αυτού δράσεως επί σειράς συνθέτων σκευασμάτων. Περαιτέρω, η μόνη επίσημη πραγματεία φαρμακοτεχνικής υφής της εποχής, η «Eλληνική Φαρμακοποιία I» (1837), γέννημα της ευρωπαϊκής ακαδημαϊκής γνώσεως, παρεμπιπτόντως αναφέρεται στον οίνο, ουδαμώς δε επηρεάζει τον χώρο των αγιορειτικών ιατροσοφίων.

Χρήσεις

Τα προεκτεθέντα επιτρέπουν να καθορισθούν οι φαρμακευτικές χρήσεις του οίνου: Ενίοτε συναντάται

αυτός καθ’ αυτόν ως δυναμωτικό, κατευναστικό ή αντισηπτικό μέσον, καθώς και επί των αιμορροΐδων. Στις πλείστες, όμως, περιπτώσεις δρα συνεργικώς, αφ’ ενός επί τη βάσει εμπειρικώς παρατηρηθεισών ιδιοτήτων, ως είναι η αντισηπτική, η ανθελμινθική, η δυναμωτική, η κατευναστική, η σπασμολυτική, η στυπτική, η αιμοστατική, η καρδιοτονωτική, η μαλακτική, η ουραγωγός, αφ’ ετέρου δε σε μια προσπάθεια εξισορροπήσεως των τεσσάρων γαληνικών ποιοτήτων του οργανισμού, εφ’ όσον κατατάσσεται στα θερμά και ξηρά σώματα. Ούτω ερμηνεύεται η χορήγησή του προς αντιμετώπιση δηγμάτων ιοβόλων ζώων.

 Ως συνηθέστερες, άλλωστε, μορφές των οινούχων σκευασμάτων καταγράφονται κατά την περίοδο της

Τουρκοκρατίας το επίθεμα, το έμπλαστρον, το κατάπλασμα, η αλοιφή, το βάλσαμον, το βάμμα, το πνεύμα, το ύδωρ, ο ιατρικός οίνος, το κόγχλασμα, το αφέψημα, το σιρόπιον, το ελιξήριον, ο τροχίσκος.

 Είναι προφανές τι ο οίνος έσχε αξιοσημείωτο παρουσία στην μεταβυζαντινή θεραπευτική, ως τούτο τεκμηριώνεται από τα εξετασθέντα ιατροσόφια. Πρόκειται περί παρουσίας αυτονόμου, συνεργικής ή απλώς φαρμακοτεχνικώς προσφόρου, η οποία εκάλυψε με συνέπεια και επαναληψιμότητα ένα ευρύτατο φάσμα ενδείξεων, έως ότου η σταδιακή εγκαθίδρυση των χημικής προελεύσεως σκευασμάτων και η συνακόλουθος αποδυνάμωση της παραδοσιακής ιαματικής θεωρήσεως να επιφέρουν την σχεδόν παντελή εγκατάλειψη της χρήσεώς του. Πράγματι. O πολυποίκιλος ρόλος του οίνου ως ιατρικού συνιστά μία από τις πλέον ενδιαφέρουσες παραμέτρους της θεραπευτικής πράξεως των χρόνων

της οθωμανικής κατοχής.

ΠΗΓΗ : Εφημερίδα Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Επτά Ημέρες, Κυριακή 17 Οκτωβρίου 1993,

ΣΑΡΑΝΤΑ ΑΙΩΝΕΣ ΚΡΑΣΙ.

Όταν το κρασί γίνεται πάγος

H σχετική με το κρασί διαμάχη των Βυζαντινών λογίων σ’ ένα ποίημα του Λέοντος του Φιλοσόφου

Του Ηλία Αναγνωστάκη

Κέντρο Βυζαντινών Ερευνών

Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών

O ΛEΩN ο φιλόσοφος ή μαθηματικός που ζει τον 9ο αιώνα και γίνεται για ένα διάστημα εικονομάχος αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης, με ποίημά του, το οποίο παραθέτω μεταφρασμένο για πρώτη φορά στα νέα ελληνικά, μας χάρισε έπειτα από σιωπή 300 χρόνων, δηλαδή από την εποχή του Iουστινιανού, το πρώτο, αυτό τουλάχιστον γνωρίζουμε σήμερα, ποιητικό κείμενο που εξυμνεί το κρασί. Πρόκειται για άπαξ της μέσης βυζαντινής γραμματείας εξαιρετικής σπουδαιότητας, όταν μάλιστα γνωρίζουμε ότι θα ακολουθήσουν ακόμη άλλα διακόσια χρόνια, ως τα τέλη του 11ου αιώνα, για να συναντήσουμε ανάλογο λόγιο παράδειγμα ποιητικής καταξίωσης του οίνου.

  H ποιητική καταξίωση του κρασιού από τον Λέοντα ανακαλεί στη μνήμη την ύστερη αρχαιότητα και την Ελληνική Ανθολογία και αποτελεί την πρώτη μαρτυρημένη σύγκρουση με την επίσημη από τον 6ο αιώνα απαγόρευση και καταδίωξη του Διόνυσου και με την αμφιθυμία για τον οίνο και τη μέθη.

 H Μακεδονία και η Θράκη με το ψύχος και τις χιόνες τους και η γειτνίασή τους με τη Σκυθία, η οποία είναι και για τους Βυζαντινούς συνώνυμο του παγετού, αποτέλεσαν την πρόφαση για τη σύνθεση του ποιήματος. Μέσα από αυτό ο Λέοντας καταδικάζει τους υδροπότες, τις ψυκτικές παραινέσεις και πρακτικές κάποιων γιατρών για ίαση των παθήσεων με κρύα μπάνια και υδροποσία και ενδεχομένως κάποιες ακρότητες της εικονομαχικής περιόδου.

 Όμως, παρά το γεγονός ότι το ποίημα σατιρίζει τέτοιου είδους απόψεις, έχοντας ως θέμα τη γνωστότατη διαμάχη ανάμεσα στο νερό και το κρασί που ήταν προσφιλές θέμα των επιγραμματοποιών, το κέντρο βάρος του βρίσκεται στη χρήση του οίνου και τις ευεργετικές του επιδράσεις.

Διαμάχη

Όσον αφορά στα βυζαντινά πράγματα, τη διαμάχη αυτή τη συναντούμε στην ποίηση του Γρηγορίου του Nανζιανζινού, που το νερό θεωρείται το καλύτερο ποτό και αντιπαρατίθεται στον οίνο, απήχηση απόψεων των Στωικών. Το ίδιο θέμα το συναντούμε στη συνέχεια στα πατερικά και αγιολογικά κείμενα, που όμως το ίδιο συχνά απαντά η νουθεσία για λελογισμένη χρήση του οίνου. Ας σημειωθεί μάλιστα τι το κρασί ως δυναμωτικό επιτρέπεται κατ’ εξαίρεση του τυπικού της μοναστικής διαίτης στους ασθενούντες ή αδύναμους μοναχούς.

 Έτσι, εκτός απ τη γνωστή διαμάχη, η χρήση του ύδατος ή του οίνου υπάρχει και ως δίλημμα ιατρικής πρακτικής, κατηγορία στην οποία θα μπορούσε να καταταχθεί το ποίημα του Λέοντος. Γνωρίζοντας όμως τη σχέση του με την ελληνική ανθολογία, πιστεύουμε ότι το ποίημά του αποτελεί τελικά μίμηση παλαιότερων επιγραμμάτων. Αν όμως οι παλιότεροι επιγραμματοποιοί μέσα στη βροχή και τον ψυχρό βοριά ζητούν τη ζεστασιά στην αγκαλιά του έρωτα, γιατί την παρηγοριά του κρασιού την θεωρούν δεδομένη, ο Λέοντας, λόγω ιερατικού σχήματος και εποχής, προσπαθεί να κατακτήσει τουλάχιστον την παρηγορία του οίνου και την αγάπη της ζωής και του ήλιου που και αυτά ακόμη δεν είναι προφανή στον καιρό του και στα ψυχρά γηρατειά του.

Αφορμή παίρνει από τις ψυκτικές παραινέσεις κάποιου ιατρού. O Λέων αγανακτισμένος τον προτρέπει να πάει να εφαρμόσει την τέχνη του στην Ινδία και τους Βλέμμυες της Αιγύπτου, δηλαδή στους βαρβάρους, όπου βεβαίως η ζέστη το επιτρέπει και επιπλέον δεν φυτρώνουν αμπέλια. Αντιθέτως στα βόρεια ψυχρότερα κλίματα της Θράκης και αμπέλια υπάρχουν και μες στα πιθάρια κρασιά που, αν και χρησιμοποιούνται ως θερμαντικά, ως και αυτά παγώνουν και σπάνε τα αγγεία τους από το κρύο.

Φάρμακο

Όσον αφορά τα παλαιότερα επιγράμματα και μάλιστα των Μακεδόνων επιγραμματοποιών που μιμείται  ο Λέοντας, χαρακτηριστικό είναι εκείνο του Μακεδονίου Υπάτου που έζησε στα χρόνια του Ιουστινιανού: «Άρρωστος ήμουνα εχθές κι ήρθε ο γιατρός, ο εχθρός μου, και μ’ απαγόρεψε να πιώ των ποτηριών το νέκταρ. Νερό να πίνω μου ’πε ο ανόητος που δεν ξέρει πως το κρασί ο Όμηρος δύναμη των ανθρώπων λέει». Στην ουσία τόσο εδώ, όσο και στο ποίημα του Λέοντος, αν και βάλλεται ο γιατρός και η τέχνη του, τελικός στόχος είναι η ανάδειξη του κρασιού ως του κατ’ εξοχήν φαρμάκου, σύμφωνα με τις απόψεις άλλων αυθεντιών, όχι αναγκαστικά γιατρών, όπως ο Όμηρος, που δύσκολα επιδέχονται αμφισβήτηση.

  Σε άλλα πάλι επιγράμματα, η υδροποσία διασύρεται και θεωρείται ιδιότητα των λιμναζόντων και ξενέρωτων ποιητών, αυτών που δήθεν πίνουν από την πηγή του Ομήρου, ενώ μόνο ο οίνος είναι η πηγή της ευφροσύνης και υψηλής έμπνευσης. Έτσι, τέσσερα συμποτικά επιγράμματα ενός άλλου Θεσσαλονικέως, του Αντιπάτρου, που έζησε την εποχή του Αυγούστου, επεξεργάζονται αριστοτεχνικά αυτό το θέμα. O Αντίπατρος θα διακηρύξει μάλιστα, κατακρίνοντας τους νηφάλιους υδροπότες και τους ξενέρωτους ποιητές, ότι στη γιορτή του Ομήρου «ο κρατήρ ου δέχεθ’ υδροπότας». Γιατί αλήθεια όπως ένας υδροπότης μπορεί να έχει πηγή του τον ποιητή που υμνεί τον οίνο»;

  Τα επιγράμματα αυτά δημιουργούν την εντύπωση τι το θέμα των ψυκτικών και υδροποτικών παραινέσεων αποτελούσε πρόκληση για τους κατοίκους των οινοφόρων πεδίων της Μακεδονίας και της πατρίδας του Διόνυσου της Θράκης. Πρόκληση τις θεωρούσε και ο Λέοντας, που γνώρισε τις χειμαζόμενες από τους βοριάδες περιοχές της Μακεδονίας και της Θράκης, τόσο στη Θεσσαλονίκη, της οποίας υπήρξε αρχιεπίσκοπος (840-843) όσο και στην Kωνσταντινούπολη, έως το 869.

   Έτσι, το ποίημά του κουβαλά όλη αυτή τη φιλολογική και βιωμένη κλιματολογική πραγματικότητα, στοχεύοντας γιατρούς και πιθανόν εκκλησιαστικούς πατέρες που θεωρούν το νερό «ποτόν φέριστον», ακόμη και κάτω απ τέτοιες καιρικές συνθήκες.

Παγετός

Μεταβαίνοντας τώρα από το χώρο των αντιλήψεων στον καθαρά πραγματολογικό, σταματούμε στα ερωτήματα που δημιουργούν οι στίχοι: «Είναι Φεβρουάριος μήνας πολύ ψυχρός· παγώνουν ως και τα κρασιά σ’ αυτούς εδώ τους τ πους και σπάζουν οι αμφορείς απ την ψύξη».

 Διαβάζοντας τους στίχους αυτούς που αναφέρονται στο κλίμα της Μακεδονίας αλλά και της Θράκης, όπου ο άνεμος Θρασκίας είναι θανατερός το μήνα Φεβρουάριο, δεν μπορούσα να αποφανθώ αν η αναφορά για κρασιά που παγώνουν από το δριμύ ψύχος είναι σχήμα υπερβολής ποιητική αδεία ή πραγματολογικό στοιχείο. Διότι παρόμοια αναφορά δεν συνάντησα στην Ελληνική Ανθολογία.

 Ωστόσο, στην πορεία της έρευνάς μου, με έκπληξη διαπίστωσα τα εξής: Στα χρόνια του Ιουστινιανού υπήρχαν αιώνες στους οποίους έθαβαν μερικώς τους πίθους μέσα στο χώμα, καλύπτοντας το άνοιγμά τους με πηλό.

   Πολύ αργότερα, σύμφωνα με ένα συμβάν που εξιστορείται από τον Προκόπιο και τοποθετείται στη Χαλκηδόνα, οι πίθοι έσπασαν από τον καθυστερημένο αναβρασμό. Το ψύχος συμπεραίνεται από τη ζύμωση που έγινε μήνες αργότερα, φαινόμενο που παρατηρείται συχνότατα σε περιοχές με χαμηλές θερμοκρασίες.

 Στο σημείο αυτό αξίζει να επισημανθεί ότι εκτός από το ποίημα διαθέτουμε και άλλες πληροφορίες ότι το κρασί γίνεται πάγος και ότι η ζύμωση σταματά με το ψύχος. Οι οινολόγοι μας πληροφορούν ότι η συλλογή των πληροφοριών αυτών μπορεί να οδηγήσει σε σημαντικά αμπελοοινικά και κλιματολογικά συμπεράσματα.

Δανιήλ Στυλίτης

Χρήσιμη προς αυτήν την κατεύθυνση είναι και μια άλλη ιστορία φοβερού παγετού που συναντούμε στον βίο του Δανιήλ του Στυλίτη, ο οποίος ζούσε στα περίχωρα της Κωνσταντινούπολης κατά τα τέλη του 5ου αιώνα.

 O όσιος είχε στήσει την κολώνα του μέσα σε αμφισβητούμενο αμπελώνα από όπου ήθελε να τον εκδιώξει ο ιδιοκτήτης. Τον χειμώνα ο αμπελώνας καταστράφηκε από το χιόνι και τον παγετό και ο ίδιος ο όσιος πάνω στην κολώνα του καταψύχθηκε και μεταβλήθηκε σε κρύσταλλο, δηλαδή αυτό ακριβώς που φοβάται ο Λέων στην ποίησή του.

 Τελικά, καθώς τα θερμά λουτρά επανέφεραν τον Δανιήλ στις αισθήσεις του, οι ψυκτικές παραινέσεις κάποιων ιατρών, όπως αυτές του γιατρού του Λέοντος προβάλλουν εκτός τόπου και χρόνου, όντως για Αιγυπτίους και Ινδούς και όχι για Μακεδόνες και Θρακιώτες, που αγαπάνε τη ζωή, τον ήλιο και τον οίνο.

Ψυχρά τα γηρατειά κι η κράση μου ήταν πάντα,

αλίμονο, φιλάσθενη. Κι είναι Φεβρουάριος μήνας

πολύ ψυχρός· το ζώδιο του Υδροχόου βασιλεύει

και παγώνουν, τώρα που συναντάται με τον ήλιο,

ως και τα κρασιά σ’ αυτούς εδώ τους τόπους

και σπάζουν οι αμφορείς από την ψύξη.

Το σπίτι εδώ που τώρα κατοικώ δεν είναι για χειμώνα,

καθώς είναι και πάλι αποκλεισμένο από τα χιόνια.

Είναι ο Θρασκιάς ορμητικός, δριμύς και σουβλερό ς

κι ολόπικρος, λες κι απ’ τα Τάρταρα φυσάει·

γιατί απαρνήθηκε τη χώρα μας ο Νότος.

Μες στην καρδιά μιας τέτοιας παγωνιάς, αλήθεια

πώς, βλέποντάς με αποκλεισμένο τον ταλαίπωρο,

πώς μου ζητάς νερό να πίνω, αγαπητέ μου;

Γιατί αν σ’ ακούσω, χιόνι θα γινώ ή χαλάζι

και πεθαμένος σαν κρύσταλλο θα μοιάζω

ακολουθώντας τις ψυκτικές σου παραινέσει

κι έτσι αυτοί που περιποιούνται τους νεκρούς δεν θα μ’ αγγίξουν.

Τράβα, λοιπόν, στους τόπους της Ινδίας

στων Aγησύμβων και στων Bλεμμύων τις πόλεις

 που, ως λένε, αμπέλια δεν βλαστίζουν·

εκεί, σοφέ, δείξε την ιατρική σου.

Σε μας εδώ δεν χρειάζεται η δική σου τέχνη

αν θέλουμε να ζούμε και να βλέπου με τον ήλιο.

Λέων Φιλοσόφος-Μαθηματικός

ΠΗΓΗ : Εφημερίδα Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Επτά Ημέρες, Κυριακή 17 Οκτωβρίου 1993,

ΣΑΡΑΝΤΑ ΑΙΩΝΕΣ ΚΡΑΣΙ.