άμπελος η διαχρονική

ΟΜΗΡΟΥ ΑΜΠΕΛΟΣ  

ΘΩΜΑΣ ΣΑΒΒΙΔΗΣ 

ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ 

ΑΔΕΛΦΩΝ ΚΥΡΙΑΚΙΔΗ Α. Ε.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ομηρικά έπη και άμπελος

Τα έργα του Ομήρου αποτελούν μέχρι τις μέρες μας προνομιακό αντικείμενο μελέτης κατά κύριο λόγο των φιλολόγων, ιστορικών και αρχαιολόγων.
Όμως δεν θα ήταν παράδοξο, ερευνητές από το χώρο άλλων επιστημών, να αντλούν επίσης χρήσιμες πληροφορίες από αυτά. Ειδικότερα για την επιστήμη της βοτανικής, της αμπελουργίας αλλά και της οινολογίας δεν θα ήταν πολύ τολμηρό να θεωρήσουμε τον Όμηρο ως πρωτοπόρο αρκεί να ορισθούν τα κριτήρια της αφετηρίας αυτών των επιστημών.

Η άμπελος, όπως όλα τα φυτά, είναι παλαιότερη του ανθρώπου και παρόλο που η καλλιέργειά της και η παρασκευή οίνου άρχισε 3.000 χρόνια π. Χ. η αλληλεπιδραστική σχέση του φυτού αυτού και του ανθρώπου καταγράφεται για πρώτη φορά στα ομηρικά έπη. Ο λόγος είναι απλός. Τα έργα αυτά, πέρα από την τεχνική και αισθητική τους ωριμότητα, είναι τα πρώτα μνημεία του ελληνικού και παγκόσμιου γραπτού λόγου.

Οι αναφορές του Ομήρου στην άμπελο και τον οίνο και οι όροι που χρησιμοποιήθηκαν, μπορούν να θεωρηθούν ως η πρώτη καταγεγραμμένη προσέγγιση του φυτού αυτού από τον άνθρωπο παρά το γεγονός ότι ο στόχος του Ομήρου ήταν η ποίηση και όχι η αμπελουργία. Στα ομηρικά έπη περιγράφεται η μυκηναϊκή Ελλάδα. Επειδή όμως ο ποιητής είναι αρκετά μεταγενέστερος, είναι φυσικό μέσα στα ποιήματά του να ενσωματώνει και στοιχεία της μεταμυκηναϊκής εποχής. Μέσα στα έργα του Ομήρου αντανακλάται το πνεύμα και τα έθιμα του κόσμου αυτής της εποχής. Με παράδειγμα την άμπελο, φαίνεται η συνέχεια του αρχαίου µε τον σύγχρονο ελληνικό κόσμο.
Το φυτό αυτό µε το πολύτιμο προϊόν του, τον οίνο, είναι αναπόσπαστο στοιχείο του πολιτισμού, ο οποίος λειτούργησε ως πρότυπο και θεμέλιος λίθος για τον μετέπειτα παγκόσμιο πολιτισμό.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Πρόλογος .................................................................................. 7

Αντί προλόγου ...........................................................................  9 

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ομηρικά έπη και άμπελος ............................................................ 11

Ιλιάδα ..................................................................................... 12

Στρατηγική θέση Τροίας .............................................................. 13

Οδύσσεια ................................................................................. 14

Ομηρικοί Ύμνοι ......................................................................... 16

Κείμενα που χρησιμοποιήθηκαν .................................................... 17

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο

Καταγωγή της αμπέλου     ..........................................................  19

Διόνυσος    .............................................................................   22

Άμπελος και κισσός    ...............................................................   29

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2^ο  

Βοτανικά χαρακτηριστικά   ........................................................    35

Καλλιέργεια   .........................................................................    39

Περίφραξη   ...........................................................................    40

Καρπός    ...............................................................................   50

«Γήρανση» σταφυλών  ............................................................     52

Τρύγος    ................................................................................   54

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3^ο  

Οίνος   ...................................................................................    65

Φύλαξη οίνου  ........................................................................     67

Σπονδές  ...............................................................................     71

Χοές   ....................................................................................    77

Όρκοι   ..................................................................................    78

Κράσις οίνου .........................................................................      80

Άκρατος οίνος .......................................................................      81

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4^ο  

Είδη οίνου ................................................................................ 83

Επίθετα οίνου ............................................................................ 89

Χώρες οινοπαραγωγής ................................................................. 95

Οινοχόοι ................................................................................... 98

Θεοί και οίνος .......................................................................... 101

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5^ο

Ιδιότητες οίνου ......................................................................... 105

Κατάχρηση οίνου ....................................................................... 112

Οίνος και γυναίκες ..................................................................... 117

Ετυμολογία ............................................................................... 119

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ  ……………………………….…………….………………………………………. 123 

ΑΝTI ΠΡΟΛΟΓΟΥ

Η παρούσα μελέτη είναι μέρος ενός γενικότερου έργου υπό τον τίτλο «Ομήρου Βοτανική». Πραγματεύεται τις βοτανικές πληροφορίες οι οποίες
αντλούνται από τα έργα του Ομήρου, τις πρώτες και μοναδικές διαθέσιμες
πηγές. Επειδή όμως η Άμπελος κατέχει διακεκριμένη θέση μεταξύ των
φυτών αλλά και το προϊόν αυτής, ο οίνος, αποτελεί αναπόσπαστο συστατικό του ελληνικού πολιτισμού, αποφασίστηκε να αποτελέσει ιδιαίτερο σύγγραμμα.

Για την υλοποίηση του παρόντος πονήματος καθοριστική υπήρξε η παραίνεση και η συνδρομή της οινοποιίας «Ευάγγελος Τσάνταλης α.ε» με την
εμπειρία και την επιστημονική κατάρτηση των αρμόδιων γεωπόνων της κ.κ.
Κωνσταντίνου Κούσουλα και Ιωάννη Νόλα αλλά και η αγαστή συνεργασία
του εκδοτικού οίκου «Αφών Κυριακίδη» ιδιαίτερα του γραφίστα κ. Βασιλείου Τζομπανόπουλου. Προς τους ανωτέρω οφείλονται θερμές ευχαριστίες.
Ακόμη θα πρέπει να αναγνωρισθεί η συμβολή και η εποικοδομητική κριτική
των συναδέλφων κ.κ. Δημητρίου Σταύρακα, καθηγητή Αμπελουργίας του
Α.Π.Θ. και Θεοδοσίου Σουλή, Αναπληρωτή καθηγητή Οινολογίας του

Α.Π.Θ.

Θωμάς Σαββίδης 

Απρίλιος 2003

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Το έργο «Ομήρου Άμπελος» αποτελεί μια σημαντική προσπάθεια ανάδειξης 

της αμπελοοινικής μας παράδοσης, μας ξαναγυρίζει στις πρωταρχικέ ς ρίζες 

μας. Η όλη μελέτη βασίζεται στα ομηρικά έπη, Ιλιάδα και Οδύσσεια, καθώς 

και στους ομηρικούς ύμνους.

Μέσα από τις σελίδες αυτού του έργου ερευνάται η καταγωγή της αμπέλου 

και ο διονυσιακός μύθος, περιγράφονται και επεξηγούνται αμπελουργικές 

εργασίες (καλλιέργεια, περίφραξη, ωρίμανση σταφυλών, τρύγος κ.λ.π.) και 

αφιερώνονται ειδικά κεφάλαια στο προϊόν της αμπέλου, τον οίνο (φύλαξη

οίνου, σπονδές, όρκοι, κράσις οίνου, επίθετα οίνου, οινοχόοι κ.λ.π.).

Όλα αυτά τα στοιχεία βασίζονται σε συγκεκριμένα αποσπάσματα ομηρικών 

κειμένων, τα οποία παραθέτονται με την κατά λέξη μετάφρασή τους, και 

δένονται αρμονικά με ένα πλούσιο φωτογραφικό υλικό παραστάσεων από 

κύλικες, αμφορείς, κρατήρες κ.λ.π. αγγεία που κοσμούν σήμερα αρχαιολογικά

 μουσεία σε όλο τον κόσμο.

Η Αμπελουργία - Οινοποιία «Ευάγγελος Τσάνταλης α.ε.», συνεχίζοντας μια 

παράδοση δεκαετιών, θεωρεί τιμή της να συνδράμει στην πραγματοποίηση 

αυτού του έργου, το οποίο αναδεικνύει και προβάλλει την αμπελοοινική μας 

πολιτιστική παράδοση.

Δρ. Γεώργιος Τσάνταλης 

Αντιπρόεδρος 

της ''Ευάγγελος Τσάνταλης α. ε."