άμπελος η διαχρονική

Το Ιερό Πιεστήριο : Σύμβολο θυσίας και ελπίδας

Σε λαούς της Ανατολής, το κόκκινο κρασί συμβόλιζε το αίμα ήδη από τους προϊστορικούς χρόνους

Της Σταυρούλας Κουράκου – Δραγώνα

Από το Μαρκόπουλο προς τον Πορτοράφτη, λίγα μέτρα μετά τη διασταύρωση με το δρόμο προς την Βραυρώνα, είναι χτισμένη σ’ ένα χαμηλό λοφίσκο, η Αγία Τριάδα, μια απ’ εκείνες τις μικρές εκκλησιές τις κατασπαρμένες στη γη της Αττικής, τόσο κοντά μας και τόσο άγνωστες. Είχα διαβάσει πως ήταν ιστορημένη με ωραίες τοιχογραφίες του 18^ου αιώνα, πλούσιες σε χρώματα και δυνατές σε σχέδιο.1

Και βρέθηκα μπροστά σ’ ένα συναρπαστικό «Πίετε εξ’ αυτού». Το Χριστό, όχι να ευλογεί το δισκοπότηρό του θεϊκού του μαρτυρίου σ’ έναν από τους πολλούς «Μυστικούς Δείπνους», αλλά να προσφέρει το αίμα του σχεδόν επιτακτικά. O Μεσσίας! όπως τον ανήγγειλε σε μια από τις προφητείες του για τα ξένα έθνη ο Ησαΐας – ο πρώτος και ποιητικότερος από τους τέσσερις μεγάλους προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης:

1. Τις ούτος, ο ερχόμενος εξ Εδώμ, με ιμάτια ερυθρά εκ Βοσσόρας; Oύτος ο ένδοξος εις την στολήν αυτού, περιπατών εν τη μεγαλειότητι της δυνάμεως αυτού; Εγώ ο λαλών εν δικαιοσύνη, ισχυρός εις το σώζειν.

2. Δια τι είναι ερυθρά η στολή σου και τα ιμάτιά σου όμοια ανθρώπου πατούντος εν ληνώ;

3. Eπάτησα μόνος τον ληνόν, και ουδείς εκ των λαών ήτο μετ’ εμού· και κατεπάτησα αυτούς εν τω θυμώ μου... και το αίμα αυτών ερραντίσθη επί τα ιμάτιά μου...

H Εδώμ και η Βοσόρ του προφητικού λόγου είναι, βέβαια, τόποι συμβολικοί που έχουν σχέση με τους ουράνιους αμπελώνες που τόσες φορές ανέφερε ο Χριστός στις παραβολές του, αλλά και με

την ίδια την ιερή γενιά, αφού ο Χριστός καταγόταν από τον Ισαάκ, γιο του Αβραάμ. Όμως όσο συμβολικοί και εάν είναι οι τόποι αυτοί, υπήρχαν πραγματικά στο χώρο και στο χρόνο.

Eδώμ –που σημαίνει εβραϊκά ξανθοκόκκινος, πυρρός– ήταν το παρανόμι του Hσαύ, πρωτότοκου γιου του Ισαάκ, που γεννήθηκε κοκκινομάλης. Γι’ αυτό, η ώρα που εγκαταστάθηκε η φυλή του Ησαύ, ονομάστηκε Eδώμ· απλωνόταν από τη Νεκρά Θάλασσα μέχρι το σημερινό κόλπο της Aκαβας και μέχρι την αραβική έρημο, απ’ όπου αναμενόταν ο ερχομός του Mεσία. H Bοσόρ –η κατά τα ρωμαϊκά και βυζαντινά χρόνια Bόστρα– ήταν μητρόπολη της Eδώμ και βρισκόταν στη ώρα ανατολικά του Ιορδάνη, τη σημερινή

Yπεριορδανία.

H Bοσόρ ήταν ονομαστή για τα υφάσματά της βαμμένα στο χρώμα της φωτιάς με κρόκο (ζαφορά) που ήταν γνωστός από την προϊστορική εποχή, «η αρίστη κρόκος» φύοταν, την εποχή του Στράβωνα, κοντά στο Kωρύνιον άντρον της Kιλικίας. Περί κροκίνων και κροκοβαφών γίνεται συχνά λόγος στους αρχαίους συγγραφείς, στα δε Ομηρικά Έπη –που γράφτηκαν την ίδια εποχή με τις προφητείες του Ησαΐα –η Hώς ονομάζεται «Kροκόπεπλος», επωνυμία που καθορίζει το χρώμα των υφασμάτων: αυτό που παίρνει ο ορίζοντας στο γλυκοχάραμα. Το ίδιο αυτό χρώμα αποκτούν παλαιώνοντας τα γλυκά κόκκινα κρασιά· το χρώμα του Ομηρικού «αίθοπα οίνου», αυτού του «φλογάτου» γλυκού κρασιού.

Κι όσο για τη σχέση κρασιού με αίμα, οι ρίζες είναι πολύ βαθιές στην Ανατολή. Oι Σουμέριοι, ο πιο καλλιεργημένος ίσως λαός της προϊστορικής εποχής, που η εμφάνισή του στη Μεσοποταμία χρονολογείται περί το 4000 π. X. δεν πρόσφεραν πρωτόγονες αιματηρές θυσίες στους θεούς τους, αλλά κρασί. Στη γλώσσα τους, τη σημιτο-ακκαδική, από το εβραϊκό όνομα Aκκάδ, περιοχή της βόρειας Σουμερίας, η λέξη Kurum σήμαινε αίμα και ταυτόχρονα κρασί. H εξήγηση πρέπει να βρίσκεται στο χρώμα του κρασιού, γιατί κατά τους προϊστορικούς χρόνους τα σταφύλια ήταν μαύρα και το κρασί που παραγόταν κόκκινο σαν αίμα, γι’ αυτό και στην ομηρική ποίηση ο οίνος είναι μέλας, ερυθρός, αίθοψ και ουδέποτε λευκός.

Αποτελεί κοινό τόπο, ότι η άμπελος και ο οίνος είναι τα πιο ιερά σύμβολα που ο χριστιανισμός δανείστηκε από τις αρχαίες θρησκείες. Και ασφαλώς δεν ήταν άσχετο με τις παραδόσεις της Ανατολής, το γεγονός ότι ήδη από τους πρώτους αιώνες του χριστιανισμού, οι ληνοβάτες, με τα ιμάτιά τους βαμμένα κόκκινα από το πάτημα των σταφυλιών, συμβόλιζαν τους μάρτυρες της νέας θρησκείας και το πατητήρι, ο ληνός, το μαρτύριο τους και τη θυσία του Θεανθρώπου, της Αληθινής Αμπέλου.

H αντίληψη αυτή, σε συνδυασμό με τη σχετική ευαγγελική παραβολή, οδήγησε κατά το μεσαίωνα, στα πλαίσια της δυτικής εκκλησίας, στην άνθηση της τέχνης του «Ιερού Πιεστηρίου» που κορυφώθηκε κατά τον 15ο και 16ο αιώνα: μικρογραφίες και χαρακτικά με θέμα το ιερό πιεστήριο κοσμούσαν πολύτιμα χειρόγραφα· τεράστια υαλοπαράθυρα ζωντάνευαν το αίμα του Χριστού να χύνεται σε πιεστήριο υπό το βάρος του Σταυρού, θέμα που σμιλευόταν επίσης σε πέτρα και ξύλο –κυρίως στη Γερμανία– μ’ ένα ρεαλισμό που ξενίζει. Ακόμη και μεγάλα ονόματα της τέχνης ασχολήθηκαν με το θέμα, όπως ο Γερμανός ζωγράφος και χαράκτης Albrecht Durer που εκπόνησε περί το 1500, τα σχέδια του ιερού πιεστηρίου για το μοναστήρι του Ansbach. Και είναι τέτοιος ο ρεαλισμός των αναπαραστάσεων, ώστε τα πιεστήρια χρησιμεύουν ως βάση για μελέτες που σχετίζονται με την εξέλιξη του εξοπλισμού των οινοποιείων στις διάφορες ώρες κατά τον μεσαίωνα και την Αναγέννηση.

Όμως στην ορθόδοξη ανατολή, το μαρτύριο της Σταύρωσης ήταν μόνον ένα βήμα πόνου πριν από την Ανάσταση του Θεανθρώπου. Κι αυτή την εικόνα της χαράς μέσα απ τη λύπη, και της δόξας μέσα απ το μαρτύριο που συμβολίζει ο ληνός, την ζωγράφισε περίτεχνα με τους στίχους του τον 8^ο αιώνα, ο Ιωάννης Δαμασκηνός, ο μεγάλος υμνογράφος της ορθόδοξης Εκκλησίας. Σύριος, γεννημένος στη Δαμασκό, πήρε τους συμβολικούς τόπους Εδώμ και Bοσόρ της προφητείας του Ησαΐα και σύνθεσε το τελειότερο πρότυπο εκκλησιαστικής ποίησης: τον Σταυροαναστάσιμο Κανόνα, ωδή υψηλής ποίησης και δογματικής αρτιότητας, που θα τον ακούσουμε στην ακολουθία της Αναστάσεως.

Ποιός είναι αυτός ο ωραίος απ’ την Eδώμ

που είναι βαμμένα κόκκινα τα ρούχα του

απ’ τα σταφύλια τ’ αμπελώνα της Bοσόρ;

Είναι θεός γι’ αυτό ’ναι ωραίος, κι απ’ το αίμα

της σάρκας του κοκκίνησε η στολή του,

γιατί ’ναι άνθρωπος και μεις «Στη δύναμή σου

δόξα, Κύριε» οι πιστοί σου τραγουδούμε.²

1. X. Mπούρα, A. Kαλογεροπούλου, P. Aνδρεάδη, Εκκλησιές της Αττικής, Αθήνα 1969.

2. Μετάφραση Ηλία Αναγνωστάκη, Οίνος ο Βυζαντινός, εκδ. Ίδρυμα Φανή Μπουτάρη, Αθήνα 1995, σελ. 95.

ΠΗΓΗ : Εφημερίδα Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Κυριακή 07/04/1996