άμπελος η διαχρονική

Λημνιό: Σύγχρονο κρασί από ποικιλία της ομηρικής εποχής

Της Σταυρούλας Κουράκου – Δραγώνα

Οίνος πολυτελείας από ένα μυθικό νησί της ελληνικής αρχαιότητας που επιβιώνει ως σήμερα

Οι περισσότεροι οίνοι πολυτελείας της ελληνικής αρχαιότητας ήταν γνωστοί με το όνομα της γεωγραφικής καταγωγής τους: Χίος, Ρόδιος, Θάσιος κ.λ.π. Υπήρχαν όμως και οίνοι που έφεραν το όνομα της ποικιλίας αμπέλου από την οποίαν παράγονταν γι' αυτό τους βρίσκουμε σε πολλά μέρη του τότε γνωστού κόσμου, όπως οι «βίβλινοι οίνοι» από την Βιβλίαν ποικιλία και οι «πράμνειοι οίνοι» από την Πραμνίαν. Σήμερα τα κρασιά αυτά θα τα λέγαμε «ποικιλιακά».

Από τα σύγχρονα ποικιλιακά κρασιά αξίζει να σταθούμε σε αυτά που παράγονται από την ποικιλία Λημνιό που, όπως μαρτυράει το όνομά της, κατάγεται από την Λήμνο, πρόκειται για την Λημνίαν άμπελον που αναφέρει ο Πολυδεύκης στο Ονομαατικόν¹, η οποία έφθασε έως εμάς με το αρχαίο της όνομα ελαφρά παραφθαρμένο.

Η Λημνία στην αρχαιότητα

Η Λήμνος -ιερή και φίλτατη γη του Ηφαίστου- έκλεινε στα έγκατά της το εργαστήρι του θεού της φωτιάς. Και επειδή η άμπελος ευδοκιμεί σε ηφαιστειογενή εδάφη και δίνει εκλεκτής ποιότητας κρασιά, το νησί πρέπει να ήταν κατάφυτο με αμπέλια, γιατί τα  χρόνια που γράφτηκαν τα ομηρικά έπη ασκούσε θαλάσσιο οινεμπόριο: Ήταν εκεί πολλά καράβια που από τη Λήμνο φέρνανε κρασί, και οι Αχαιοί αγόραζαν δίνοντας για αντάλλαγμα χαλκό, σίδηρο, δέρματα βοδιών ή και βόδια ολόκληρα, κι ακόμη αιχμαλώτους.

Αυτή η σκηνή από την Ιλιάδα² είναι η πρώτη αναφορά στους θαλάσσιους δρόμους του οινεμπορίου και η μοναδική που σώζεται στην αρχαία γραμματεία για το κρασί της Λήμνου. Ποιο να ήταν άραγε το πραγματικό όνομα της ποικιλίας που καλλιεργούνταν τότε στο νησί; Άγνωστο, ίσως και να μην είχε όνομα.

Το βέβαιο είναι ότι δεν λεγόταν Λημνία, γιατί το φυτό αποκτάει το όνομα της καταγωγής του όταν καλλιεργηθεί σε άλλα μέρη. Πολλά τα παραδείγματα, μα πιο πειστικό εκείνο της ίδιας της Λημνίας αμπέλου που καλλιεργείται σήμερα με το όνομα Λημνιό, παντού αλλού εκτός από την ίδια τη Λήμνο, όπου το λένε Καλαμπάκι.

Εξ ίσου χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Ποικιλίας Σαμία που αναφέρεται επίσης στο Ονομαστικόν του Πολυδεύκη, το σταφύλι που στη Σάμο λέγεται σήμερα Μοσχάτο, στις Κυκλάδες έχει το όνομα Σάμιο, γιατί τα φυτά που έφεραν οι αμπελουργοί και καλλιέργησαν στα νησιά τους κατάγονται από τη Σάμο.

Έτσι ασφαλώς έγινε και κατά τους αρχαίους χρόνους, όταν οι αμπελουργοί της Αττικής καλλιέργησαν μοσχεύματα από την Λήμνο, τα ονόμασαν Λημνίαν άμπελον. Την βρίσκουμε να την τραγουδάει ο χορός των γεωργών της Αττικής στην Ειρήνη του Αριστοφάνη, όταν γιορτάζει την ετοιμασία των γάμων του Τρυγαίoυ, Αθηναίου πολίτη που το όνομά του έχει άμεση σχέση με τον τρύγο. Ο Τρυγαίoς παντρεύεται την Οπώρα –άλλο χαρακτηριστικό όνομα- που την ελευθέρωσε μαζί με την Ειρήνη, από τα έγκατα που τις είχε καταχωνιάσει ο Πόλεμος. Και χαίρεται ο χορός «απαλλαγμένος από το κράνος, το τυρί και τα κρομμύδια, γιατί δεν αγαπάει τις μάχες». Πολλές είναι οι χαρές που του δίνει η ειρηνική ζωή, κι ανάμεσα σ' αυτές τα αμπέλια που ωριμάζουν:

Ηνίκ’ αν δ' αχέτας

άδη τον ηδύν νόμον,

διασκοπών ήδομαι

τας Λημνίας αμπέλους,

ει πεπαίνουσιν ήδη το

γαρ φίτυ πρώον φύσει³.

(Τότε που ο τζίτζικας

Γλυκοτραγουδάεί,

χαίρομαι να εξετάζω

εάν τ' αμπέλια

του Λημνιού ωριμάζουν κιόλας,

γιατί το φυτό είναι από

 φυσικού του πρώιμο.)

Οι στίχοι αυτοί που έχουν δεινοπαθήσει στις διάφορες φιλολογικές και θεατρικές μεταφράσεις, όταν διαβάζονται σωστά από τη σκοπιά της αμπελουργίας, μας δίνουν τρεις σημαντικές πληροφορίες. Πριν απ' όλα ότι η ποικιλία της Λήμνου, καλλιεργείτο ήδη στην Αττική πριν από το 421 που διδάχτηκε στην Αθήνα η Ειρήνη του Αριστοφάνη.

Κι' έπειτα ότι ήταν μια ποικιλία πρώιμη, δηλαδή σε σύγκριση με άλλες ποικιλίες που καλλιεργούνταν στην Αττική, ωρίμαζε τα σταφύλια της το καλοκαίρι, τότε που ο τζίτζικας τραγoυδάει. Κι' ακόμα ότι οι αμπελουργοί -όπως γίνεται και σήμερα- εξέταζαν τ’ αμπέλια για να διαπιστώσουν με εμπειρικές δοκιμές, εάν έφθασε η ώρα να τρυγήσουν. Σπάνια η αρχαία ποίηση μας έχει δώσει τόσες συμπυκνωμένες πληροφορίες για την αμπελοκαλλιέργεια.

Πώς βρέθηκε άραγε η ποικιλία της Λήμνου στα οινοπέδια της Αττικής; Η ιστορία μας διδάσκει ότι το 510 π.χ. η Λήμνος κυριεύτηκε από τον Μιλτιάδη και διανεμήθηκε σε Αθηναίους κληρούχους κι ακόμα ότι η Λημνία Αθηνά, το περίφημο χάλκινο άγαλμα του Φειδία που στήθηκε στην Ακρόπολη των Αθηνών, ήταν αφιέρωμα των Αθηναίων κληρούχων της Λήμνου.

Ήταν, λοιπόν, φυσικό να φέρουν οι κληρούχοι και να καλλιεργήσουν στην πατρική γη μια ποικιλία που έδινε στον τόπο της εκλεκτό κρασί, όταν μάλιστα ήταν δικό της γέννημα το κρασί που έσβηνε τη δίψα των Αχαιών κάτω από τα τείχη της Τροίας!

Η συμποτική ποίηση που αφιέρωσε πολλούς στίχους στον Λέσβιον οίνον, ο οποίος παραγόταν ασφαλώς από την ίδια ποικιλία και ήταν ένας από τους τρεις πιο ακριβοπληρωμένους οίνους 5^ου αιώνα π.Χ., δεν ασχολήθηκε με τον Λήμνιον οίνον. Όπως και σήμερα, το εμπόριο ενός μικρού νησιού δεν μπορεί να αντιμετωπίσει αυτοδύναμα τον ανταγωνισμό ενός κραταιού γείτονα, όπως ήταν τα γεωγραφικά και οικονομικά μεγέθη Λήμνου - Λέσβου τα χρόνια εκείνα.

Το Λημνιό στους μέσους χρόνους

Ο αμπελώνας της Λήμνου διαδραμάτισε και πάλι σημαίνοντα ρόλο κατά τους μετέπειτα χρόνους, όταν η Λέσβος, όπως και η Θάσος, στράφηκαν στην ελαιοκαλλιέργεια, τότε η Λήμνος, καθώς βρισκόταν μάλιστα κοντά στη Βασιλεύουσα, έγινε και πάλι προμηθευτής κρασιών, όπως ήταν κατά τα ομηρικά χρόνια για την απέναντι ακτή της Τροίας. Και η Λημνία άμπελος απλώθηκε στο Άγιον Όρος, τη Χαλκιδική, τη Θράκη, τις Βόρειες Σποράδες, το Πήλιο, τη Ραψάνη και γενικότερα στη Θεσσαλία.

Σε όλες αυτές τις περιοχές την συναντάμε κυρίως με το όνομα Λημιό και σπανιότερα με τις παραλλαγές : Λημνιώνα (Θεσσαλία και Λημνιώτικο (Θράκη).

Τα ονομαστότερα για την ποιότητά τους κρασιά του Αγίου Όρους, όπως ο Μονοξυλίτης οίνος από τον ομώνυμο αμπελώνα της Μονής Διονυσίου, παράγoνταν και ορισμένα από αυτά εξακολουθούν να παράγονται από την ποικιλία Λημνιό. Και τα μαύρα κρασιά της Σκοπέλου που παίνεψαν οι Δημητριείς⁴ και καυχήθηκε γι’ αυτά ο Σκοπελίτης Αγιορείτης μοναχός και ποιητής Καισάριος Δαπόντες στον «Κήπο Χαρίτων»⁵, ήταν γέννημα της ίδιας αυτής Λημνίας αμπέλου που πρέπει να καλλιεργείτο στο νησί από την αρχαιότητα, όταν η Σκόπελος είχε το όνομα Πεπάρηθος.

Το Λημνιό σήμερα

Η Χαλκιδική εξακολουθεί να είναι σήμερα ο τόπος καλλιέργειας της ποικιλίας Λημνιό. Στη Σιθωνία στους αμπελώνες του Πόρτο Καρράς, η ποικιλία αυτή απλώνεται σε 1.000 στρέμματα και δίνει -σε συνδυασμό με άλλες ερυθρές ποικιλίες- ερυθρούς οίνους με τη νομοθετημένη γεωγραφική επωνυμία Πλαγιές Μελίτωνα ΟΠΑΠ. Όταν το Λημνιό περνάει σε ποσοστό 10%, το όνομά του γράφεται στην ετικέτα.

Επομένως, το δίδυμο Λημνιό-Πλαγιές Μελίτωνα γραμμένο στην ετικέτα της φιάλης ενός κρασιού, σημαίνει ότι το περιεχόμενο έχει παραχθεί από την ποικιλία Λημνιό, που καλλιεργείται στις Πλαγιές του Μελίτωνα στη Σιθωνία της Χαλκιδικής και ότι το δίδυμο αυτό είναι νομοθετικά αναγνωρισμένο. Γιατί υπάρχει -δυστυχώς- και ετικέτα με το όνομα Λημνιό χωρίς νομοθετημένη περιοχή καλλιέργειας της ποικιλίας.

Το λιγότερο που μπορεί να πει η στήλη είναι ότι πρόκειται για ετικέτα μη σύννομη. Για τα λοιπά, ο λόγος στους αρμόδιους.

1. VI, 82, 16
2. Ιλιάς Η 472 -475
3. Ειρήνη 1159 – 1165
4. Γεωγραφία νεωτερική (1791)
5. γρ. 1784

ΠΗΓΗ : Εφημερίδα Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Κυριακή 09 Ιουνίου 1996