άμπελος η διαχρονική

Το βαγεναρείο της M. Ιβήρων

H οργάνωση και η αρχιτεκτονική κατασκευή μιας μνημειακής οινοποιητικής μονάδας

Του Σταύρου B. Mαμαλούκου

Αρχιτέκτονα–Aναστηλωτή

      TO ENTYΠΩΣIAKO βαγεναρείο του τρίτου τη τάξει αγιορείτικου μοναστηριού, της μονής των Iβήρων, αποτελεί τμήμα ενός εκτεταμένου συγκροτήματος χώρων που στεγάζουν τη μοναστηριακή τράπεζα και τους βοηθητικούς της χώρους. H οργάνωση της λειτουργικής αυτής ενότητας ήταν μέρος ενός μεγαλεπήβολου προγράμματος επεκτάσεως και ριζικής λειτουργικής αναδιοργανώσεως του μοναστηριακού συγκροτήματος που ξεκίνησε στις αρχές του 19ου αιώνα, και φαίνεται ότι ολοκληρώθηκε με την ανέγερση του κτιρίου της τράπεζας το 1848. Νέες εκτεταμένες εργασίες έγιναν μετά την καταστροφική πυρκαγιά του 1860, οπότε η δυτική πτέρυγα αναμορφώθηκε και δέχθηκε την προσθήκη δύο ορόφων, χωρίς οι κατώτερες στάθμες της να αλλάξουν χρήσεις.

Αρχιτεκτονική

      Οι χώροι που στεγάζουν το βαγεναρείο της μονής καταλαμβάνουν τμήματα του ισογείου και του υπογείου της δυτικής πτέρυγας και ανήκουν στην πρώτη οικοδομική της φάση, των αρχών του 19ου αιώνα. Μετά την πυρκαγιά του 1860, οι εργασίες περιορίσθηκαν εδώ σε αντικατάσταση των ξύλινων πατωμάτων και βέβαια, του εξοπλισμού του χώρου. H χαρακτηριστική αρχιτεκτονική διάρθρωσή τους δεν αφήνει καμία αμφιβολία ότι οι χώροι προορίζονταν εξ αρχής για την παραγωγή και αποθήκευση του κρασιού.

     Το πατητήρι του βαγεναρείου έχει προσπέλαση μέσω διαβατικού από την αυλή, απ’ όπου έρχονταν τα μουλάρια που μετέφεραν τα «καδιά» με τα μισοπατημένα σταφύλια από τα αμπέλια. Το πατητήρι είναι διαμορφωμένο στο ανώτερο τμήμα ενός μεγάλου, ενιαίου θολωτού χώρου που καταλαμβάνει το ύψος του υπογείου και του ισογείου μαζί. Το ξύλινο πάτωμά του ουσιαστικά εξυπηρετούσε την κυκλοφορία γύρω από τα στόμια των τριών «παραβουτών» που γινόταν το πάτημα των σταφυλιών.

Το πατητήρι

     Μια ξύλινη σκάλα οδηγεί από το πατητήρι στην αμέσως υποκείμενη στάθμη, ένα αρχικά ξύλινο πατάρι, στο δάπεδο του οποίου έμμεσα εδράζονται οι παραβούτες. Μια δεύτερη σκάλα οδηγεί από εκεί στο κυρίως βαγεναρείο, έναν επιμήκη, θολωτό χώρο διαστάσεων περίπου 9x26 μέτρων, που βρίσκεται κάτω ακριβώς από την τράπεζα με την οποία κάποτε επικοινωνούσε μέσω πέτρινης σκάλας. Για να απομακρύνονται τα νερά όταν πλένονταν τα βαρέλια, το δάπεδο του βαγεναρείου είναι διαμορφωμένο με καλντερίμι που έχει ισχυρή κλίση προς τα δυτικά. Στο εσωτερικό του βαγεναρείου τα βαρέλια είναι διατεταγμένα σε δύο σειρές, κατά μήκος ενός αξονικού διαδρόμου. Τέσσερις εντυπωσιακοί «ποδαράδες», τεράστια βαρέλια (το μεγαλύτερο έχει χωρητικότητα 5 τόνων), δεμένα με ξύλινα πλαίσια που χρησιμεύουν ως στεφάνια αλλά και ως στηρίγματα, καταλαμβάνουν το δυτικό τμήμα του χώρου.

     Σύμφωνα με τις επιγραφές που φέρουν στις κύριες όψεις τους, οι «ποδαράδες» κατασκευάσθηκαν «εις τον καιρόν του Παϊσίου Tραπεζάρη», περί τα έτη 1875 - 1878, ανήκουν δηλαδή στην εποχή αναδιοργανώσεως και επανεξοπλισμού του βαγεναρείου μετά την πυρκαγιά του 1860. Στο ανατολικό τμήμα του χώρου και σε ύψος 3 περίπου μέτρων από το έδαφος διατηρούνται λείψανα ενός συστήματος ανοικτών αγωγών από σκαφτούς κορμούς δένδρων για τη διανομή στα βαρέλια του γλεύκους που προερχόταν από τις παραβούτες αλλά διοχετευόταν στο χώρο του βαγεναρείου με τη βοήθεια χειροκίνητης αντλίας.

Σύνθετο συγκρότημα

     Το βαγεναρείο της μονής Iβήρων, το εντυπωσιακότερο ίσως, παράδειγμα χώρου παραγωγής κρασιού στο Aγιον Oρος, αποτελεί ένα εξ αρχής σχεδιασμένο - και μάλιστα στο πλαίσιο ενός ευρύτερου οικοδομικού προγράμματος - σύνθετο συγκρότημα χώρων με εντυπωσιακό μέγεθος, κτιριολογική οργάνωση και κατασκευή. Είναι ενδεικτικό των μέτρων της αγιορείτικης αρχιτεκτονικής των αρχών του 19ου αιώνα που είχε ήδη σαφώς ξεπεράσει το πλαίσιο μιας δυναμικής αναπτύξεως και χαρακτηρίζεται από ορθολογισμό στο σχεδιασμό και ακόμη κάποιον ακαδημαϊσμό, εμφανέστερο κυρίως σε θέματα μορφολογίας.

     H κατασκευή ενός τέτοιους βαγεναρείου είναι επίσης ενδεικτική της οργανώσεως και των οικονομικών δυνατοτήτων της μονής την εποχή εκείνη. Από την άποψη, εξάλλου, της λειτουργικής οργανώσεως και του εξοπλισμού του αποτελεί μια εντυπωσιακής κλίμακας οινοποιητική μονάδα, που θα πρέπει να υποτεθεί πολύ ανώτερη του μέσου όρου για τον βαλκανικό χώρο την εποχή αυτή, γεγονός επίσης ενδεικτικό της ακμής του Αγίου Όρους στα χρόνια πριν από την Επανάσταση του 1821.

Σημείωση: H μελέτη του βαγεναρείου της Mονής Iβήρων χρηματοδοτήθηκε από το Iδρυμα «Φανή Mπουτάρη»

ΠΗΓΗ : Εφημερίδα Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Επτά Ημέρες, Κυριακή 17 Οκτωβρίου 1993,

ΣΑΡΑΝΤΑ ΑΙΩΝΕΣ ΚΡΑΣΙ.