άμπελος η διαχρονική

H ΛΑΤΡΕΙΑ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΟΥ

Ο Διόνυσος σε ιερή μέθη, με το κεφάλι ριγμένο πίσω σε έκσταση, παίζει τη βάρβιτο. Δυο Σάτυροι του Θιάσου του χορεύουν γύρω του κρατώντας κρόταλα. Ο ένας απ' αυτούς κρατάει ένα τεράστιο κλαδί κλήματος φορτωμένο σταφύλια. (Εσωτερικό ερυθρόμορφης κύλικας γύρω στα 480 π. Χ. Παρίσι, Bibliotheque Nationale). 

Ως πριν από λίγα χρόνια επικρατούσε η γνώμη πως η λατρεία του Διονύσου, ενός αρχικά μικρασιατικού ή θρακικού θεού, είχε εισαχθεί στην Ελλάδα μόλις λίγα χρόνια πριν από την αρχή των ιστορικών αιώνων. Η γνώμη αυτή ανατράπηκε στα 1953, όταν το όνομα του θεού διαβάστηκε δύο φορές σε πινακίδες της Πύλου με γραμμική γραφή Β, από τον 12ο αιώνα. Η ανάγνωση δείχνει βέβαιη, μόνο που τα συμφραζόμενα μένουν σκοτεινά.

Ο ελληνικός Διόνυσος είναι θεός του κρασιού και, γενικότερα, της γονιμότητας και της βλάστησης, έξω από τα δημητριακά, που προστατεύονται από άλλη θεότητα, τη Δήμητρα. Ο Όμηρος τον αναφέρει ως γιο του Δία και της Σεμέλης, δεν τον ανεβάζει όμως στον Όλυμπο. Ούτε καλά- καλά για θεό δείχνει να τον αναγνωρίζει, αφού τον παρουσιάζει να τρέμει μπροστά στις απειλές του Λυκούργου, του βασιλιά της Θράκης, και να καταφεύγει στο βυθό της θάλασσας για να βρει προστασία στην αγκαλιά της Θέτιδας.

Στον Ησίοδο ο Διόνυσος αναφέρεται ως θεός μαζί με τη μητέρα του, που από θνητή είχε γίνει και αυτή αθάνατη. Έχουμε την παράλληλη μαρτυρία πως ο Διόνυσος μετονόμασε τη μητέρα του από Σεμέλη σε Θυώνη (ή Διώνη) και την ανέβασε στον Όλυμπο μαζί του.

Εκείνο που χαρακτηρίζει από την αρχή τη διονυσιακή θρησκεία είναι η έκσταση, το να βγαίνει κανείς από τον εαυτό του, βοηθημένος όχι μόνο από το κρασί, αλλά και από τον παράφορο χορό. Ο Όμηρος, που είναι κήρυκας της ολυμπιακής θρησκείας και δεν συμπαθεί τα μυστικιστικά κηρύγματα, λίγο πολύ αγνοεί τον Διόνυσο. Στον απλό λαό όμως η διάδοση της λατρείας του ήταν μεγάλη γι' αυτόν ο Διόνυσος ήταν ο Λύσιος, ο θεός που λύτρωνε τους ανθρώπους από τις έγνοιες και τα βάσανα της καθημερινής ζωής.

Σε υστερότερα χρόνια, στην αρχαϊκή όμως πάντα περίοδο, όταν το οργιαστικό στοιχείο είχε κάπως μετριαστεί, ο Διόνυσος έγινε επίσημα δεκτός στους Δελφούς, όπου περνούσε τους τρεις χειμωνιάτικους μήνες, όσον καιρό δηλαδή ο αδελφός του ο Απόλλωνας, ο κύριος του δελφικού χώρου, έλειπε στους Υπερβόρειους (σ. 335). Τους μήνες αυτούς αντί για τον παιάνα του Απόλλωνα αντηχούσε στους Δελφούς ο διθύραμβος, το λατρευτικό τραγούδι του Διονύσου.

Τα όργια του θεού γιορτάζονταν κάθε δύο χρόνια στις αρχές του Δεκέμβρη πάνω στον Παρνασσό - όργια, όχι με τη μειωτική σημασία που έχει σήμερα η λέξη. Όργια δεν σημαίνει παρά έργα ιερά, θρησκευτικές τελετές. Μόνο γυναίκες, οργανωμένες σε θιάσους, έπαιρναν μέρος σ' αυτά, οι πιο πολλές από τις γύρω περιοχές, αλλά και από την Αθήνα. Ήταν οι Μαινάδες (ή Βάκχες ή Θυιάδες), που κρατούσαν στο ένα χέρι τον αναμμένο πυρσό και στο άλλο τον θύρσο - ένα ραβδί στολισμένο με αμπελόφυλλα και κισσό και μ' ένα κουκουνάρι στην άκρη - και έβάκχευαν, αυτό θα πει έπεφταν σε θρησκευτική υστερία: ανέβαιναν τρέχοντας μέσα στο σκοτάδι και στο κρύο της χειμωνιάτικης νύχτας στις δασωμένες πλαγιές και στις κορυφές του πανύψηλου βουνού, ενώ τα τύμπανα και ο αυλός συνόδευαν τους έξαλλους χορούς των, ώσπου να σωριαστούν εξαντλημένες στο χώμα. Στην αλλοφροσύνη τους έβλεπαν να αναβλύζουν από τη γη ποτάμια μέλι και γάλα και κρασί. Ακόμα, με την πίστη πως ο Διόνυσος είχε ενσαρκωθεί σε ζώο, στην επιθυμία τους να κοινωνήσουν μαζί του, όποιο αγρίμι έβρισκαν στις λαγκαδιές του Παρνασσού χύνονταν και το έπιαναν, το ξέσχιζαν με τα χέρια και έτρωγαν τις σάρκες του ωμές.

Με ανάλογες οργιαστικές τελετές στα γύρω βουνά γιόρταζαν τον Διόνυσο οι γυναίκες και σε πολλά άλλα μέρη της Ελλάδας και της Μικράς Ασίας, ιδιαίτερα στη Μακεδονία, που γειτόνευε με τη Θράκη, από όπου είχαν ξεκινήσει τα διονυσιακά όργια.

Το όνομα Διόνυσος ο Πίνδαρος το ετυμολογεί από του Διός και της Νύσης του όρους, επεί εν τoύτω εγεννήθη. Σήμερα οι γλωσσολόγοι πιστεύουν πως έχουμε να κάνουμε με ελληνικό σχηματισμό, με πρώτο συνθετικό το Διο(σ)- και αμφισβητούμενο (νύσος = γιος;) το δεύτερο.

ΠΗΓΗ : ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ, ΟΙ ΘΕΟΙ, τομ. 2, ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ