άμπελος η διαχρονική

Βινσάντο – vin Santo : Μύθοι και ιστορία ενός κρασιού

Σταυρούλα Κουράκου-Δραγώνα

Η επωνυμία Βινσάντο που σημαίνει κρασί της Σαντορίνης, γεννήθηκε όταν οι Κυκλάδες αποτελούσαν τον «πέτρινο στόλο» της Βενετίας.

Το Βινσάντο, το λιαστό κρασί της Σαντορίνης, μέτρησε στην απόφαση της επιτροπής του San Gimignano να με καλέσει να μιλήσω για ης σπάνιες ποικιλίες αμπέλου της Σαντορίνης και τα κρασιά του παράγονται από αυτές, γιατί είχαν μεγάλο ενδιαφέρον να ακούσουν από πρώτο χέρι τα ιστορικά στοιχεία που δικαιώνουν την άποψη ότι η επωνυμία Vinsanto γεννήθηκε στη Santorini τα χρόνια της Βενετοκρατίας στις Θάλασσες του Αιγαίου.

Το όψιμο ενδιαφέρον των Ιταλών οινοπαραγωγών για το σαντορινιό Βινσάντο δεν είναι θεωρητικό. Ήδη από τον 15ο αιώνα παράγεται στο Βένετο και την Τοσκάνη ένας τύπος γλυκού κρασιού από σταφύλια ημιξηραμένα στον αέρα (vin passerille) που το ονομάζουν vino santo - Vinsanto. Γι' αυτό, θεωρώντας ότι η επωνυμία είναι έμμεσα δηλωτική της ιταλικής καταγωγής του κρασιού, ζήτησαν από την αρμόδια υπηρεσία της Ευρωπαϊκής Ενωσης να προχωρήσει σε έκδοση κανονισμού που να την κατοχυρώνει μονοπωλιακά για τα λιαστά κρασιά όλης της Ιταλίας, ακόμη και τα επιτραπέζια.

Όμως το αίτημα απορρίφθηκε, και σ' αυτό συνετέλεσε το βιβλίο "ο σαντορίνη της Σαντορίνης» που παρουσίασε η ελληνική αντιπροσωπία σε γαλλική και αγγλική έκδοοη¹. Στο βιβλίο αυτό δημοσιεύονται χάρτες εποχής και βιβλιογραφικά αποσπάσματα που τεκμηριώνουν ότι το λιαστό κρασί της Santorini -όπως ονομάστηκε  η Θήρα τα χρόνια της Βενετοκρατίας -ήταν γνωστό σε όλα τα λιμάνια του Λεβάντε και της ανατολικής Ιταλίας. με το όνομα vin Santo - κρασί Santo, από το πρώτο συνθετικό του ονόματος Santo Erini. Επομένως η επωνυμία vin Santo και η φραγκολεβαντίνικη γραφή της Βινσάντο, είναι γεωγραφική επωνυμία και μάλιστα η πιο παλιά από τις ολιγάριθμες σωζόμενες «ιστορικές» ονομασίες προελεύσεως.

Γι' αυτό στην Ελλάδα καμία άλλη περιοχή δεν δικαιούται να βαφτίσει τα λιαστό ή άλλου τύπου γλυκά κρασιά της με την επωνυμία vin Santo, vino Santo, βινσάντο, βισάντο, γιατί ουδέποτε τα εμπορεύτηκαν με αυτό το όνομα. ούτε οι Κυκλάδες κατά τα χρόνια της βενετοκρατίας, επειδή η επωνυμία αυτή υποδηλώνει τότε, όπως και σήμερα, το παραδοσιακό λιαστό κρασί της Σαντορίνης.

Εξάλλου ο νομοθέτης, με την απαγόρευση χρησιμοποίησης ακόμη και μέρους μιας «ονομασίας προελεύσεως» για επιτραπέζιους οίνους², απαγορεύει ουσιαστικά την αναγραφή της ένδειξης Santo στην ετικέτα ακόμη και σαντορινιών κρασιών που δεν έχουν αναγνωριστεί «Σαγτορίνη» ΟΠΑΠ.

Στην Ιταλία, η επωνυμία αυτή υποδηλώνει τον τύπο του γλυκού κρασιού από σταφύλια passerilIes και συνοδεύεται υποχρεωτικά από ένα γεωγραφικό όνομα³.

Δεν γνωρίζουν όμως γιατί το κρασί πήρε αυτή την επωνυμία. Έτσι αναζητούν διάφορες εκδοχές που να δικαιολογούν την «αγιοσύνη» του Vinsanto, η επωνυμία του οποίου γεννά δίκαια παρανοήσεις στην ιταλική γλώσσα.

Ευρηματική και ταυτόχρονα αποκαλυπτική είναι φλωρεντινή παράδοση σύμφωνα με την οποία: «Παραγόταν στην Τοσκάνη ένα κρασί που το ονόμαζαν νin, pretto έως το 1439, οπότε πραγματοποιήθηκε στη Φλωρεντία η Οικουμενική Σύνοδος' υπό τον Πάπα Ευγένιο IV. Σε ένα από τα επίσημα γεύματα, ο Έλληνας πατριάρχης Βησσαρίων, πίνοντας το vino pretto ανεφώνησε ma questo o evino di Xanto (μα αυτό είναι κρασί της Ξάντο), υπαινισσόμενος προφανώς μιαν ελληνική περιοχή.

Όμως οι ομοτράπεζοί του νόμισαν ότι ο Πατέρας της Ανατολικής Εκκλησίας είχε βρει στον οίνο τέτοιες αμρετές, ώστε τον αναγόρευσε άγιο, santo.

Από τότε το vino pretto ονομάστηκε vin santo⁴. Έτσι ο vin pretto «αγνώστων λοιπών στοιχείων» μεταβαφτίστηκε σε vin santo χάρη σε ένα λόγιο Έλληνα, που το βρήκε όμοιο με το κρασί μιας ανύπαρκτης ελληνικής περιοχής.

Η αλλαγή του ονόματος τοποθετείται στον 15^ο αιώνα, τότε ακριβώς που στην Ιταλία είχαν αρχίσει να δίνουν σε ιταλικά κρασιά που έμοιαζαν με ελληνικά –vini alla greca- τα ονόματα κρασιών ελληνικών περιοχών υπό βενετική κυριαρχία.

Τότε ακριβώς που γεννήθηκαν οι Μαλβαζίες στην Ιταλία! Το ότι ο ανάδοχος ήταν Έλληνας, φανερώνει ότι η φλωρεντινή παράδοση κράτησε την ανάμνηση της ανατολικής προέλευσης του ονόματος. Όμως ο ανάδοχος έπρεπε να έχει κάποια σχέση με την εκκλησία. ώστε να βρεθεί μια εξήγηση για το όνομα santo.

Πώς έγινε και επέλεξαν ως ανάδοχο τον Βησσαρίωνα; Η εξήγηση πρέπει να βρίσκεται στο γεγονός ότι ο αρχιεπίσκοπος Νικαίας ήταν γνωστός και αγαπητός στην Ιταλία, όπου επέστρεψε ένα χρόνο μετά τη Σύνοδο της Φλωρεντίας, χρίστηκε καρδινάλιος και στάλθηκε έξαρχος του Πάπα αρχικά στη Βενετία και μετά στη Φλωρεντία. Στο τραπέζι του θα έφθανε ασφαλώς το πραγματικό vin Santo, της βενετοκρατούμενης Santorini και ίσως οι ομοτράπεζοί του να τον άκουσαν να μιλάει γι' αυτό ή και να προσομοιάζει ένα ιταλικό κρασί με το Vinsanto, όχι όμως με την έννοια του «αγιόκρασου», αλλά της γεωγραφικής καταγωγής του κρασιού.

Έτσι γράφονται οι παραδόσεις. Κάπου μεταξύ πραγματικότητας και μύθου. Είμαστε ασφαλώς υπόχρεοι στους Φλωρεντίνους που διέσωσαν τόσα ελληνικά στοιχεία στην παράδοσή τους και δεν είναι οι μόνοι, αρκεί να μπορεί κανείς να διαβάσει σωστά την ιστορία ενός κρασιού.

Στην πραγματικότητα, η επωνυμία vin Santo δεν έχει ανάγκη να συνδεθεί με θρησκευτικές γιορτές, πατριάρχες και ιερείς. Ενέχει την έννοια του άγιος (santo) αφού πρόκειται για το κρασί του νησιού Santo Erini – Santorini. Vin Santo, κρασί της SANTOrini.

Η ταύτιση προσβάλλει αμέσως στα μάτια, αλλά, μετά την επικράτηση των Τούρκων στην ανατολική Μεσόγειο, οι Ιταλοί ξέχασαν σιγά - σιγά τις κτήσεις των Βενετών στο Αρχιπέλαγος.

Το Εγχειρίδιο του Αμπελουργού του LawIey, που εκδόθηκε στη Φλωρεντία το 1870,

αποτελεί αδιάψευστη μαρτυρία ότι ο κoινός Ιταλός πολίτης αγνοούσε ακόμη και κατά που έπεφτε η Σαντορίνη. Και όμως, η ανάμνηση του σαντορινιού vino santo είχε διατηρηθεί στη μνήμη των ειδικών.

Πράγματι, ο συγγραφέας, αναφερόμενος στα γλυκά κρασιά, μνημονεύει τους οίνους του Μωρέως, ειδικά τη Malvasia και το vino santo της Σαντορίνης στα Ιόνια νησιά!

1. Ίδρυμα Φανή Μπουτάρη, τηλ. (031) 708.400-0.

2. Υπ. Απόφαση 369737/5701/1978, παρ. 5 υπό β.

3. Ονομασίες προελεύσεως και τοπικοί οίνοι.

4. G. Tachis, Il Libro del Vin Santo, Firenze 1988, 8-16.

Εγκώμια για τον «Σαντορινη

Δεν είχα καμία δυσκολία να πείσω το ακροατήριό μου στο διεθνές Συμπόσιο του San Gimignano, για τις ιστορικές ρίζες της επωνυμίας νin Santo. Όμως, τον τίτλο του αρχέγονου προτύπου του πατριάρχη των Vinsanto- τον κέρδισε μόνο του το λιαστό κρασί της ΣΑΝΤΟρίνης, όταν άνοιξαν οι φιάλες και οι γευσιγνώστες δεν φείδονταν υπερθετικών για να εκφράσουν τον θαυμασμό τους.

Ο περιορισμένος χώρος της στήλης δεν επιτρέπει να γραφούν τα σχόλια που έγιναν από μεγάλα ονόματα του διεθνούς επιστημονικού και εμπορικού κόσμου. Αλλά όσοι αναγνώστες θα ήθελαν να το δοκιμάσουν, μπορούν να το παραγγείλουν είτε στη Θήρα, είτε στην Αθήνα

Η στήλη δίνει αυτή τη δυνατότητα, κατά παράβαση των αρχών της, γιατί βρίσκεται εύκολα στις αγορές ένα παραδοσιακό λιαστό κρασί που η «μάνα» του γεννήθηκε πριν από 20 χρόνια!

Έχει παραχθεί σε 3.180 φιάλες από την αμπελουργική οικογένεια του Ματθαίου Αργυρού στην Επισκonή-Γωνιά της Θήρας. Το «χαρμάνιασμα» με τη μέθοδο του Jerez, έγινε από τον οινολόγο Γιάννη Παρασκευόπουλο της «Γαία Οινοποιητική».

Τελειώνοντας θα ήθελα να επιστήσω την προσοχή των φορέων του νησιού σχετικά με την νομιμότητα των ενδείξεων στις ετικέτες, γιατί στον διεθνή χώρο τα λάθη πληρώνονται.

Και όσο για τον οινοβιομηχανικό κόσμο που ετοιμάζεται να εισηγηθεί τροποποιήσεις στη νομοθεσία των γλυκών κρασιών, καλό θα είναι να θυμάται πως τα λιαστά κρασιά ΔΕΝ είναι vins de liqueur.

Τα σπάνια παραδοσιακά κρασιά –πλούσια σε ιστορικές και πολιτιστικές μνήμες- απαιτούν σεβασμό, γιατί είναι οι «πρέσβεις» της ελληνικής οινοπαραγωγής.

Πηγή : Εφημερίδα ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ  30/06/1996