άμπελος η διαχρονική

ΒΥΖΑΝΤΙΝΕΣ ΤΕΛΕΤΟΥΡΓΙΕΣ

Της Μαρίας Γερολυμάτου

Συνεργάτιδος ΚΒΕ/ΕΙΕ

Στεφανώματα και άνθη με συμπόσεις από κοινό ποτήρι παραπέμπουν σε διονυσιακές γιορτές

OΣO KAI αν η αμπελουργία ήταν μια από τις κύριες ασχολίες του αγροτικού πληθυσμού στο Βυζάντιο, στις βυζαντινές πηγές δεν υπάρχουν πολλές μαρτυρίες για τον τρύγο. H περίοδος του τρύγου δηλώνεται με τις εκφράσεις καιρός τρυγητού, καιρός τρύγης και αποτελούσε ιδιαίτερο χρονικό σημείο αναφοράς. H νεοελληνική παροιμιώδης έκφραση θέρος, τρύγος, πόλεμος, η οποία χρησιμοποιείται για την περιγραφή ιδιαζουσών συνθηκών, είχε εφαρμογή και στους Βυζαντινούς. Το 641,όταν οι διάδοχοι του Ηρακλείου ανταγωνίζονταν για την κατάληψη της αυτοκρατορικής εξουσίας, οι Κωνσταντινουπολίτες διαμαρτυρήθηκαν διότι ήταν περίοδος τρύγου και δεν μπορούσαν να διαπεραιωθούν στην απέναντι ακτή για να τρυγήσουν τους αμπελώνες που είχαν στην περιοχή της Χαλκηδόνος. Επειδή δε οι αμπελώνες καταστρέφονταν από το στρατηγό Oυαλεντίνο, προσκάλεσαν τον πατριάρχη Πύρρο να στέψει αυτοκράτορα τον εγγονό του Ηρακλείου προκειμένου να επέλθει ειρήνη και να προστατεύσουν τη συγκομιδή τους. Πέντε αιώνες αργότερα, ο Ευστάθιος Θεσσαλονίκης παρατηρεί ότι τον καιρό του τρύγου οι Κωνσταντινουπολίτες εγκατέλειπαν τη Βασιλεύουσα για να μεταβούν στα προάστια (κτήματα) που είχαν σε κοντινές αποστάσεις. Παράλληλα, τα Βασιλικά, νομική συλλογή του 10ου αι., τα οποία αποτελούν κωδικοποίηση της ιουστινιάνειας νομοθεσίας, απαγορεύουν να κληθεί κάποιος στο δικαστήριο για να δικαστεί κατά την περίοδο του τρύγου, ενώ ορίζουν ότι δεν έχει εφαρμογή καταδικαστική απόφαση εις βάρος κάποιου αν αυτός απουσιάζει για τον τρύγο. H σημασία του τρύγου πάντως διαφαίνεται και απ το γεγονός ότι υπήρχε ειδική εκκλησιαστική ευχή «εις μετάληψιν σταφυλής» η οποία διαβαζόταν την 6η Αυγούστου καθώς και άλλη «επί τρύγης αμπέλου».

 O αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Z΄ ο Πορφυρογέννητος (945–959) στο έργο Περί Βασιλείου Τάξεως που έχουν συγκεντρωθεί κείμενα τα οποία αφορούν την αυλική εθιμοτυπία, περιγράφει μια τελετή η οποία γινόταν στο πλαίσιο του τρύγου στο ανάκτορο της Ιέρειας, στην ασιατική ακτή του Βοσπόρου. H περιοχή ήταν γνωστή για τους αμπελώνες της ήδη από την πρωτοβυζαντινή περίοδο. Στην τελετή συμμετείχαν ο αυτοκράτορας, ο πατριάρχης, τα μέλη της Συγκλήτου καθώς και οι δύο δήμαρχοι των Πρασίνων και των Βενέτων με τους δημότες. H όλη τελετή ελάμβανε χώραν στον υπαίθριο χώρο έξω από το ανάκτορο της Ιέρειας, που κατασκευαζόταν φρινζάτον, είδος σκηνής. O αυτοκράτορας, περιβεβλημένος με το κολόβιον και το σαγίον, και ο πατριάρχης, φορώντας φελόνιο και ωμοφόριο, κατέβαιναν μαζί απ το ανάκτορο και εισέρχονταν στην αναδενδράδα, δηλαδή σε συστάδα δένδρων με αναρριχώμενα κλήματα, η οποία βρισκόταν μπροστά από το αμπέλι. Εκεί, βρισκόταν μαρμάρινη τράπεζα πάνω στην οποία είχαν τοποθετηθεί καλάθια με σταφύλια. Αφού πλησίαζαν οι παριστάμενοι αξιωματούχοι, ο πατριάρχης ευλογούσε σύμφωνα με την εκκλησιαστική τάξη τα σταφύλια τα οποία του παρουσίαζε μέσα σε είδος κάδου (βούτη) ο κουράτορας, δηλαδή ο υπεύθυνος διαχειριστής του αυτοκρατορικού κτήματος της Ιέρειας.

Στη συνέχεια, ο πατριάρχης και ο αυτοκράτορας προσέφεραν ο ένας στον άλλο από ένα βοτρύδιο, ενώ ο αυτοκράτορας μοίραζε με τη σειρά σε καθέναν από τους παρισταμένους απ ένα τσαμπί σταφύλι. H όλη τελετή συνοδευόταν από άσματα τραγουδισμένα απ τους παριστάμενους δήμους, των οποίων στόχος ήταν η επευφημία του αυτοκράτορα.

Κοινό χαρακτηριστικό στα άσματα αυτά είναι η μεταφορική χρήση της αμπέλου και του τρύγου, καθώς η ευαγγελική ρήση «Εγώ ειμί η άμπελος και υμείς τα κλήματα» χρησιμοποιήθηκε νωρίς για να δηλώσει τη σχέση των χριστιανών αυτοκρατόρων με

τους υπηκόους τους. Στο πρώτο άσμα, οι πατρίκιοι καλούνται, αφού τρυγήσουν τα άνθη της θεϊκής σοφίας, να στεφανωθούν με αυτά και να γίνουν έτσι κοινωνοί των θεϊκών χαρισμάτων. Στο τέλος απευθύνεται ικεσία προς τον Θεό να διαρκέσει επί μακρόν η εξουσία του αυτοκράτορα. Σε άλλο άσμα, η αυτοκρατορική αρετή παρομοιάζεται με το θαλερό αμπέλι (άμπελος ευκληματούσα). Καρποί της είναι βότρυες ευφροσύνης τους οποίους τρυγά λη η υφήλιος και πίνοντας από γεμάτο ποτήρι τραγουδά μέσα σε ατμόσφαιρα ευθυμίας. Ανάλογο ήταν και το περιεχόμενο άλλου άσματος το οποίο αναφέρεται στην τρυγητική απόλαυση στο ανάκτορο της Ιέρειας. Μετά το πέρας της τελετής και αφού εύχονταν οι δήμοι στους αυτοκράτορες –τον κύριο αυτοκράτορα και τον ή τους συναυτοκράτορες– οι τελευταίοι επέστρεφαν μαζί με τον πατριάρχη στ παλάτι που παρετίθετο γεύμα στο οποίο παρακαθόταν και η Σύγκλητος. Οι δήμοι, των οποίων ο λόγος παρουσίας στην τελετή ήταν η επευφημία των αυτοκρατόρων, αναχωρούσαν αφού λάμβαναν ως δωρεά από τον αυτοκράτορα από έξι νομίσματα ο καθένας. H περιγραφή αυτή στο Περί Βασιλείου Τάξεως θεωρείται ότι έχει συνταχτεί είτε γύρω στο 911 στα χρόνια του Λέοντος ΣT΄ του Σοφού (886–912), όταν είχε στεφθεί συμβασιλέας ο ανήλικος γιος του Κωνσταντίνος, είτε μεταξύ των ετών 948–959, όταν στέφθηκε συναυτοκράτορας του Κωνσταντίνου Z΄ ο γιος του Ρωμανός, ο μετέπειτα Ρωμανός B’ (959–963). Πάντως, η συμμετοχή του αυτοκράτορα σε ανάλογες τελετές είχε παλαιά παράδοση.

O Γρηγόριος της Tours αναφέρεται στην έξοδο του αυτοκράτορα σε αυτοκρατορική έπαυλη για την περίοδο του τρύγου η οποία διαρκούσε τριάντα ημέρες. H τελετή στο ανάκτορο της Ιέρειας τοποθετείται πιθανώς χρονικά λίγο πριν απ την έναρξη του κανονικού τρυγητού των αυτοκρατορικών αμπελώνων και προσομοιάζει με την ευλογία των απαρχών, την αρχή δηλαδή της συγκομιδής. Οπωσδήποτε, δεν πρόκειται για ένα συνηθισμένο τρύγο, αλλά για μια ιδιαίτερη τελετή στόχος της οποίας ήταν να εξάρει το αυτοκρατορικό μεγαλείο. Οι μεταφορικές εικόνες του στεφανώματος με άνθη, της τρυγήσεως της αμπέλου και της συμπόσεως απ ένα κοινό ποτήρι παραπέμπουν εμφανώς σε διονυσιακές τελετές, κατά τη διάρκεια των οποίων οι συμμετέχοντες προσπαθούσαν να επιτύχουν τη μέθεξη με το Θείο. Από την άλλη, η ευλογία των σταφυλών από τον πατριάρχη αποκαθαίρει την τελετή απ τα παγανιστικά στοιχεία της. Παράλληλα, η ταυτόχρονη παρουσία του πατριάρχη και του αυτοκράτορα και η μεταξύ τους ανταλλαγή των σταφυλών είναι, ίσως, μια προσπάθεια να τονιστεί η αρμονική συνύπαρξη κοσμικής και εκκλησιαστικής εξουσίας, η οποία είχε διαταραχθεί στα τελευταία χρόνια της βασιλείας του Λέοντος ΣT΄ εξαιτίας του ζητήματος της τετραγαμίας.

Τρύγος: τέχνη και πραγματικότητα

Μια εξιδανικευμένη περιγραφή τρύγου στις Πύλες της Βιθυνίας περιλαμβάνεται σε επιστολή του Θεοδώρυ Δαφνοπάτη. Kοινός  φιλολογκός τόπος είναι και η περιγραφή του τρύγου όπως αυτή δίδεται από τον Θεόδωρ Πρόδορομο (12ος αι.) στην έμμετρη μυθιστορία του «Τα κατά Pοδάνθην και Δοσικλέα». Στο ποιητικό αυτό έργο περιλαμβάνεται η έκφραση ενός γυάλινου κρατήρα  ο οποίος έφερε ανάγλυφη παράσταση τρύγου. Απεικονίζονταν τρυγητές να κόβουν ώριμα τσαμπιά σταφύλια και να τα ρίχνουν μέσα σε καλάθια, να πατούν τα σταφύλια στο ληνό και να συλλέγουν το μούστο σε μικρά πήλινα σκεύη και στη συνέχεια να τον μετοχετεύουν σε πιθάρια. H παράσταση συμπληρωνόταν από τρυγητές οι οποίοι χόρευαν πιασμένοι χέρι χέρι, ενώ εικονιζόταν και ένας Διόνυσος καθισμένος σε ένα πιθάρι να παίζει με τους Σατύρους και τις Bάκχες. H περιγραφή υποδηλώνει εξοικείωση με παραστάσεις τρύγου της αρχαιότητας και της πρωτοβυζαντινής περιόδου. Τα παραπάνω κείμενα δεν προσφέρουν κάποιες πρακτικές λεπτομέρειες για τη διαδικασία του τρύγου και για τις διάφορες εργασίες που τον συνόδευαν ούτε και για τους κινδύνους οι οποίοι τον απειλούσαν. Τι γνωρίζουμε όμως πραγματικά για τον τρύγο και τα προβλήματά του; Τα Γεωπονικά του Kασσιανού Bάσσου αφιερώνουν αρκετές παραγράφους στον τρύγο και σε συναφείς δραστηριότητες, όπως την κατασκευή ληνών και την προετοιμασία των πιθαριών. Δεν μπορούμε όμως να είμαστε καθόλου σίγουροι για την πρακτική εφαρμογή τους, δεδομένου ότι πρόκειται για συλλογή πληροφοριών του 4ου αι., οι οποίες συμπληρώθηκαν τον 6ο αι., συγκεντρώθηκαν δε και καταγράφηκαν στη μορφή στην οποία σώζονται σήμερα το 10ο αι. O Γεωργικός Νόμος, μεταγενέστερο κείμενο το οποίο χρονολογείται ανάμεσα στο τελευταίο τέταρτο του 7ου και στο πρώτο μισό του 8ου αι., προβλέπει ότι αν, ενώ δεν έχει ακόμα ολοκληρωθεί ο τρύγος σε ένα αμπέλι, κάποιος αφήσει μέσα τα ζώα του και καταστρέψει τα ατρύγητα τμήματα του αμπελώνα, θα τιμωρηθεί με τριάντα ραβδισμούς ενώ θα πρέπει αποζημιώσει τον παθόντα. Πιο συγκεκριμένες, αν και πενιχρές, είναι οι πληροφορίες από κάποια αγιολογικά κείμενα. Οι καιρικές συνθήκες επηρέαζαν τον τρύγο και μπορούσαν να βλάψουν την παραγωγή. Μια αναπάντεχη κακοκαιρία μπορούσε να καταστρέψει τους κόπους μιας ολόκληρης χρονιάς. Ένα τέτοιο παράδειγμα προσφέρει ο Βίος του οσίου Δανιήλ του Στυλίτη, ο οποίος έζησε τον 5ο αι. στα περίχωρα της Κωνσταντινούπολης. Στο κείμενο αυτό  περιγράφεται μια απρόσμενη καταιγίδα βροχής και χαλάζης, η οποία την εποχή του τρύγου κατέστρεψε την παραγωγή στους αμπελώνες κάποιου Γελανίου, αξιωματούχου στην αυλή του αυτοκράτορα Λέοντος A΄ (457–474). O κίνδυνος από τις καιρικές αντιξοότητες ήταν μεγάλος και οι άνθρωποι τόσο ανίσχυροι να τον αντιμετωπίσουν ώστε δημιουργούσε μεταφυσικό δέος στους αμπελοκαλλιεργητές. Έτσι, ο ευσεβής συγγραφέας του Βίου ερμηνεύει την αιφνίδια χαλαζόπτωση

ως θεϊκή τιμωρία η οποία επιβλήθηκε στον Γελάνιο, επειδή αυτός είχε αντιταχθεί στην εγκατάσταση του οσίου Δανιήλ σε κίονα μέσα σε κτήματα τα οποία του ανήκαν.

 O Βίος του οσίου Βλασίου του καταγομένου από το Aμόριο της Μικράς Ασίας προσφέρει ένα άλλο στιγμιότυπο από τρύγο. O Βλάσιος εγκατεβίωσε στην καμπή του 9^ου προς το 10ο αι. στην περίφημη μονή του Στουδίου στην Κωνσταντινούπολη. H μονή διέθετε πλούσιους αμπελώνες στα περίχωρα της Κωνσταντινούπολης τους οποίους καλλιεργούσε συστηματικά. O όσιος Θεόδωρος  ο Στουδίτης, ο πιο γνωστός μοναχός του κοινοβίου (759–826), σε ομιλία του η οποία εκφωνήθηκε την περίοδο του τρύγου, προέτρεπε να μην προσδοκά κάποιος τα κέρδη που θα αποφέρει η συγκομιδή των σταφυλών, αλλά αυτά τα οποία θα αποκομίσει καλλιεργώντας τις αρετές. O όσιος Βλάσιος χρειάστηκε κάποτε την εποχή του τρύγου να μεταβεί μαζί με άλλους μοναχούς στο μετόχιο της Φιρμουπόλεως στη Θράκη. Το κείμενο περιγράφει με γλαφυρότητα την προετοιμασία των πίθων προκειμένου να αποθηκευτεί το καινούργιο κρασί. Κάποιος απ τους μοναχούς ανέλαβε να τους καθαρίσει απ την εναπομείνασα στον πυθμένα ιλύ, ζαλίστηκε όμως απ τις αναθυμιάσεις, έχασε τις αισθήσεις του και έπεσε μέσα. Φαίνεται ότι επρόκειτο για μεγάλης χωρητικότητας πίθους, αφού δημιουργήθηκε θέμα για το πώς θα ανασυρόταν ο μοναχός. Τα «Γεωπονικά» συμπληρώνουν στο σημείο αυτό το αγιολογικό κείμενο. Αφιερώνουν πολλές παραγράφους στην κατασκευή των πίθων καθώς και στην εσωτερική επίχρισή τους προκειμένου να μπει μέσα ο μούστος, ενώ δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στο γεγονός ότι οι πίθοι έπρεπε να καθαριστούν σχολαστικά.

Ένας Τρύγος στη Μυτιλήνη...

Μια άλλη αναφορά σε τρύγο, στο πλαίσιο ενός θαύματος, εμπεριέχεται στο Βίο των οσίων Δαβίδ, Συμεών και Γεωργίου, τριών αδελφών οι οποίοι κατάγονταν από τη Μυτιλήνη.

Κατά την πανηγυρική επιστροφή του νεωτέρου απ τους τρεις, του Γεωργίου, στη Μυτιλήνη, λίγο μετά τη Σύνοδο της αναστήλωσης των εικόνων το 843, συγκεντρώθηκε σε ναό της Θεοτόκου μεγάλος αριθμός ατόμων για να τον ευφημήσουν και να δεχθούν την ευλογία του. H τελετή δεν είχε μεγάλη διάρκεια και ο Γεώργιος τους έδωσε την άδεια να επιστρέψουν στις εργασίες τους αφού ήταν καιρός τρύγου. Λίγο παραπάνω αναφέρεται τι ήταν η γιορτή του Γενεθλίου της Θεοτόκου, η οποία τιμάται στις 8 Σεπτεμβρίου. Λίγες μέρες αργότερα, στην εορτή της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, στις 14 Σεπτεμβρίου, ο Γεώργιος ενθρονίστηκε επίσημα σε πανηγυρική τελετή. Στο τέλος της Θείας Λειτουργίας ο όσιος προσκάλεσε τους πιστούς οι οποίοι είχαν συγκεντρωθεί στην εκκλησία να μεταβούν στο γειτονικό μικρό αμπελώνα και να κόψουν από ένα τσαμπάκι σταφύλι. Τρεις μέρες αργότερα, ο Γεώργιος έδωσε εντολή να συγκεντρωθούν στο ληνό τα σταφύλια τα οποία είχαν μείνει ατρύγητα και να πατηθούν. Φαίνεται τι δεν είχαν απομείνει παρά μόνο οι επιφυλλίδες, δηλαδή τα καχεκτικά σταφύλια τα οποία δεν είχαν τρυγηθεί.

 Στην ειρωνική παρατήρηση ότι οι ληνοβάτες δεν θα επαρκούσαν για να πατηθούν στο ληνό, ο άγιος ανταπάντησε επιτελώντας ένα θαύμα.

Δύο ληνοβάτες ανέβηκαν στο ληνό παρόντος του οσίου Γεωργίου και το αποτέλεσμα ήταν ο μούστος να είναι τόσο άφθονος ώστε όχι μόνο να γεμίσουν μεγάλοι πίθοι, αλλά οι παρευρισκόμενοι να γεμίσουν κάθε είδους αγγεία τα οποία είχαν μαζί τους.

 Το επεισόδιο παρουσιάζει ενδιαφέρον όχι μόνο διότι μας δίνει μια εικόνα για το πώς ο τρύγος εντασσόταν στη λειτουργική ζωή της εκκλησίας –σταφύλια μοιράζονται κατά την ημέρα του Σταυρού από αμπελώνα που ανήκει στην ιδιοκτησία της Εκκλησίας– αλλά και διότι αντιπαραθέτει, με έμμεσο τρόπο, το χριστιανικό τρύγο από τον τρύγο ο οποίος εμπεριείχε παγανιστικά στοιχεία. Το θαύμα επιτελείται ενώ ο επίσκοπος ψέλλει τους δαβιτικούς ψαλμούς. H αναφορά γίνεται πιθανώς για να αντιπαραβάλει τη χριστιανική συμπεριφορά με τα παγανιστικά κατάλοιπα που επικρατούσαν κατά τον τρύγο. O κανόνας 62 της εν Τρούλλω Συνόδου (691–692) απαγόρευε να συνοδεύεται το πάτημα των σταφυλών και η έγχυση του κρασιού στα πιθάρια απ ειδωλολατρικές πρακτικές όπως η επίκληση του ονόματος του Διονύσου και οι διάφοροι αστεϊσμοί και τα πειράγματα. Εν τούτοις, παρά τις σχετικές απαγορεύσεις, οι ειδωλολατρικές αυτές συνήθειες διατηρήθηκαν. Το 12ο αι., οι διάσημοι κανονολόγοι Iωάννης Zωναράς, Θεόδωρος Bαλσαμών και Aλέξιος Aριστηνός σχολιάζοντας τους κανόνες της εν Tρούλλω συνόδου καταδικάζουν αυτές τις πρακτικές. O Bαλσαμών μάλιστα αναγνωρίζοντας ότι η ευφρόσυνη διάθεση που δημιουργείται κατά τη σύνθλιψη των σταφυλών και την τοποθέτηση του κρασιού στα πιθάρια είναι αναπόφευκτο να προκαλεί τη θυμηδία, προτείνει ως μέσο μετριασμού του αναγκαίου αυτού κακού την συχνότερη εκφώνηση της ευχής Κύριε ελέησον.

Bιβλιογραφία

H. Aναγνωστάκης, «Oίνος ο  βυζαντινός. H άμπελος και ο οίνος στη βυζαντινή ποίηση και υμνογραφία», τ. 1–2,  Aθήνα 1995.

Φ. Kουκουλές, «Bυζαντινών  βίος και πολιτισμός», τ. 5, Aθήνα 1952, σ.

 288–295.

Kωνσταντίνου Πορφυρογέννη του, «Περί Bασιλείου Tάξεως», έκδοση

 και σχολιασμός I. Reiske, Bόννη  1829–1830. τ. 1, σ. 373–375 (κείμενο) και τ.

 2, σ. 348–353 (σχόλια).

Kωνσταντίνου

 Πορφυρογέννητου, «Περί Bασιλείου Tά ξεως», έκδοση, σχολιασμός και γαλλική

 μετάφραση A. Vogt, τ. 2.1 Παρίσι 1939, σ.  175–176 (κείμενο) και τ. 2.2, σ. 180–181

 (σχόλια).

ει δ’ ού δίδως μεν, προτρέπει δε λαμβάνειν,

στας ένδον αυτός δρέψομαι των βοτρύων

και των οπωρών, ει τι κάλλιστιν, λάβω

καν γεύσιν ώσιν οία δη και την θέαν

άλλους επαίνους πλέξομαί σοι δεύτερους

και τον τρυγητ ν εύξομαί σε και πάλιν

ιδείν καθώς πέρυσιν ευλογημένον

όπως απείρων εκθλιβέντων βοτρύων

γλεύκους υπερβλύσωσι ληνοί πίθοι

Xριστόφορος Mιτυληναίος, εκδ. E. Kurtz, Λιψία 1903, αρ. 105).

Αν δεν μου δίνεις συ ο ίδιος, με προτρέπεις όμως να πάρω εγώ,

να μπω μέσα ο ίδιος και να κόψω τα σταφύλια

και από τα οπωρικά ,τι καλύτερο να πάρω.

Και αν η γεύση τους είναι τόσο καλή όσο και η όψη τους

και άλλους ακόμα επαίνους θα σου πλέξω

και θα σου ευχηθώ να δεις και πάλι τον τρυγητό

όπως και πέρυσι ευλογημένο,

ώστε αφού πατηθούνε αμέτρητα σταφύλια

να υπερχειλίσουν απ μούστο ληνοί και πίθοι.

ΠΗΓΗ: Εφημερίδα ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Επτά Ημέρες 29/08/1999