άμπελος η διαχρονική

Εγώ κόβω τα σταφύλια από τ' αμπέλια

Σταχυολογήματα από τη φιλολογική και εικαστική βυζαντινή τέχνη για τον τρύγο

Του Ηλία Αναγνωστάκη

ΣTH ΦIΛOΛOΓIKH και εικαστική παράδοση τη Βυζαντινή, ο τρύγος είτε προσωποποιείται με τους μήνες Σεπτέμβριο και Οκτώβριο, είτε αποδίδεται και συμβολίζεται με τους εξής τρόπους: 1) Τρύγος-θυσία και μαρτύριο του Θεανθρώπου και των μαρτύρων. 2) Τρύγος πολέμου, που ο βυζαντινός βασιλιάς και πολεμάρχης συνθλίβει τους εχθρούς και επίβουλους του αμπελώνα της αυτοκρατορίας. 3) Τρύγος πλούτου και αρετών υλικών και ψυχικών. 4) Τρύγος αποκαλυπτικός, που η οργή του θεού πατεί και συνθλίβει τους εκτραπέντες και αμαρτωλούς. 5) Ερωτικός τρύγος, που ο εραστής και δραγάτης τρυγά τον ερωτικό καρπό του έρωτα- αμπελώνα που καλλιέργησε.
 Στη συνοπτική αυτή ταξινόμηση των βυζαντινών τρύγων δίδομε παρακάτω ορισμένες μεταφράσεις, προτάσσοντας τη μοναδική έκφραση του Θεόδωρου Δαφνοπάτη, που ο τρύγος ερεθίζει και ξυπνά και τις αισθήσεις. Αξίζει, πάντως, να αναφέρουμε τον ερωτικό τρύγο της Aρτας με την κοινωνική του διάσταση πως περιγράφεται απ το μητροπολίτη Nαυπάκτου.

Τρύγος στην Άρτα

Ένας κάτοικος της Άρτας στην Ήπειρο, ονόματι Ξένος, έρχεται προς συνάντηση του μητροπολίτη Ναυπάκτου και του διηγείται ένα λυπηρό περιστατικό που μόλις του συνέβηκε. O Ξένος ήταν υπάλληλος στον αμπελώνα του κυρού Γεωργίου Πετομένου. Ένας ακόμη υπάλληλος στο ίδιο αφεντικό εκτελούσε την ίδια υπηρεσία, επιβλέποντας τους τρυγητές. Άνδρες και γυναίκες δούλευαν μαζί. O επιστάτης του Πετομένου, γοητευμένος από τα θέλγητρα των εργατριών, ριχνόταν σ’ αυτές και, όσο ο Ξένος δεν έδινε σημασία, τις χαϊδολογούσε, εμποδίζοντάς τις να πηγαινοέρχονται με την ησυχία τους. Αυτό συνεχίστηκε τόσες φορές, που ο Ξένος, μην καταφέρνοντας να τον αποτρέψει από τα κόλπα του, άρπαξε ένα ξύλο για να τον κτυπήσει. Κι εκείνος άρχισε να στριφογυρνάει απ δω κι απ εκεί για να τον αποφύγει, ώσπου μια στιγμή γυρίζοντας το κεφάλι, δέχτηκε ένα δυνατό κτύπημα: δυο μέρες αργότερα πέθανε.

Αισθήσεις και ηδονή

Είναι η εποχή που τρυγάτε τα ώριμα σταφύλια. Όμορφο, αλήθεια, θέαμα, να τα βλέπεις κρεμασμένα στου αμπελιού τους κλάδους, προστατευμένα κάτω απ τα πλατιά και μαλακά φύλλα που μόλις αφήνουν του ήλιου τις ακτίνες να περνούν. Άγουρα ακόμη τα περιλούζει η πιο εύκρατη θερμότης που σιγά και ήρεμα τα ωριμάζει. Αλλά τα προφυλάσσουν και από τη σφοδρότητα του ανέμου και τα καλύπτουν για να μην πληγωθούν και σπάσουν απ τις ραγδαίες και δυνατές βροχές. Τέτοιο γλυκύ καρπό, ώ κάλλη και Χάριτες, δεν θα μπορούσε παρά να τον προστατεύουν... γλυκύ καρπό με το βαθύ πορφυρό χρώμα της βασιλικής αλουργίδας...  Μα ακόμη πιο ευχάριστο θέαμα είναι η κοπή του σταφυλιού με το μαχαίρι, καθώς από το αμπέλι αποχωρίζεται για να μπει στα πλεκτά πανέρια και να κουβαληθεί στο πατητήρι. Κι εκεί άνδρες με τα καθαρά ποδάρια τους πατούνε τα σταφύλια και από τα χείλη τους βγαίνουν ρυθμοί μελωδικοί που ξεχειλίζουν απ τη χαρά και την ευτυχία της ψυχής τους. Κι όπως τα πόδια τους ανεβοκατεβαίνουν και μετακινούνται αναβλύζει το ζουμί των σταφυλιών κι έτσι γλυκά κυλά με ένα συνεχή απαλό ήχο που γαργαλίζει την ακοή, καθώς από τον κρουνό του πατητηριού χύνεται ήρεμα ο μούστος μέσα σε αυτόν που ήδη έχει συγκεντρωθεί στο αγγείο από κάτω. Και από την κοιλότητα του μισοάδειου αγγείου, που πέφτει ο μούστος περιστρέφεται και αντηδονεί η μελωδική ηχώ γλυκά ως τα αυτιά μας. Κι είναι χαρά στα μάτια το χρώμα της πορφύρας που έχει ο μούστος και θέλγει να τον βλέπεις ήρεμα να ρέει. Κι ακόμη θέλγει, όταν προσφέρεται για πόση, τη γεύση και την αφή τη συγγενίδα της. Κι έτσι προσφέρει ευχαρίστηση σε όλες τις
αισθήσεις κι εξερεθίζει ξυπνώντας κάθε ηδονή.
 Τέλος, να το πιθάρι γεμάτο, ξέχειλο ως τις άκρες, στεφανωμένο από το λευκό αφρό του μούστου, που βγάζει ένα ελαφρύ συριγμό από το αέριο που περιέχει. Το μάτι παρακολουθεί με ευχαρίστηση τις λευκές φουσκάλες του βρασμού και το αυτί τον ήχο που διαχέεται απ τη ρήξη τους...
    (Θε δωρος Δαφνοπάτης,
      Eπιστολαί, 1ος αι.).

H φιάλη του Γωβρύα

Κι αν από κοντά πλησίαζες θα ’βλεπες τούτα
απ την μεριά σταφύλια μες στ’ αμπέλια
 όμορφα, ώριμα, τρυφερά, γεμάτα ρώγες
λες και σε καλούσαν για τον τρύγο,

κι απ’ την άλλη τρυγητές, λες και θα μιλήσουν,
που έκοβαν τα σταφύλια απ τ’ αμπέλια
και σε καλοπλεγμένα τα ’βαζαν καλάθια
που έμοιαζαν λύγινα κι όχι από πέτρα.
Ένα τσαμπί θα ζήταγες, πιστεύω,
λες τρύγο κι όχι σκάλισμα πως βλέπεις
τόσο καλά είχε σκαλιστεί η πέτρα.
Άλλοι πατούσαν των σταφυλιών τις ρώγες
βγάζοντας κρασί μες στο πατητήρι
και πλέκοντας τα δάκτυλα, πιασμένοι
σε λίθινο χορό χοροστατούσαν.
Θα ’λεγες πιο καλά παρατηρώντας
στ’ αλήθεια λένε χαρούμενα τραγούδια,
που σου ’ρχεται να πας μαζί τους
στο χορό να πιαστείς και να χορέψεις.
Άλλοι το κρασί σε μικρά, πήλινα σκεύη
έβαζαν κι ύστερα έριχναν σε νέα πιθάρια.
Κι ο Διόνυσος του τρύγου ο προστάτης
καθισμένος σε νέου πιθαριού το στόμα
με τις Βάκχες και με τους Σατύρους
έπαιζε μαζί τους τα παιγνίδια του τρύγου.
Απ’ ένα σταφύλι έκοβε τις ρώγες
και βέλη απαλά έριχνε στους Σατύρους•
κι αυτοί χάμω πέφτανε σαν κτυπημένοι
      (Θ. Πρόδρομος,
    Τα κατά Pοδάνθη και Δοσικλέα Δ 344-371)

Σεπτέμβριος

Εγώ κόβω τα σταφύλια από τ’ αμπέλια
κάνω κρασί πατώντας τα στα πατητήρια
το πιο γλυκό ποτό στην αρχή του χρόνου.
     (Θ. Προδρόμου στίχοι στους δώδεκα μήνες, 12ος αι.).
O Σεπτέμβριος φέρνει τα γλυκά σταφύλια
κι ευλογώντας των πατητών τις ελπίδες
αναγαλλιάζει βλέποντας το ξύλινο βαρέλι.
και το καλάθι έγεμεν, όλα σταφύλια  είχεν
είχεν δε και χαρτόπουλον στο χέριν του γραμμένον:
«Tρυγώ τα εδραγάτευα τρεις μήνας οι οφθαλμοί μου,
πίνω τον οίνον του καλά, τρώγω και τον καρπό του.»
    (Λίβιστρος και Pοδάμνη: ο βατικανός κώδικας Barb. Gr. 172)

Αποκαλυπτικός τρύγος

O αποκαλυπτικός τρύγος και θερισμός του κόσμου, χρησιμοποιήθηκε από τις Βυζαντινές προφητείες και αποκαλύψεις. Εδώ ο αμπελώνας συμβολίζει τον κόσμο, τα σταφύλια με το κρασί συμβολίζουν τους ανθρώπους με το αίμα τους. Ένας άγγελος απευθύνεται σε άλλο άγγελο με κοφτερό δρεπάνι: «Ρίξε το κοφτερό δρεπάνι σου και τρύγησε τους καρπούς του αμπελιού της γης, γιατί τα σταφύλια του ωρίμασαν. Και έριξε ο άγγελος το δρεπάνι του στη γη, και τρύγησε το αμπέλι της γης, και έβαλε τα σταφύλια στο μεγάλο πατητήρι του θυμού του θεού. Και το πάτημα έγινε έξω απ την πόλη, και έτρεξε το αίμα απ το πατητήρι χίλια εξακόσια στάδια μακριά και έφτασε ως τα χαλινάρια των αλόγων». H παραπάνω σκηνή απ την Αποκάλυψη του Ιωάννη θα χρησιμοποιηθεί και θα προσδιορισθεί γεωγραφικά απ τις μεταγενέστερες αποκαλύψεις και προφητείες. Στην Αποκάλυψη του ΨευδοMεθοδίου (7ος αιώνας) που απηχεί την αγωνία του βυζαντινού ανθρώπου μπροστά στις επιδρομές Αράβων και Σλάβων, προλέγεται ότι ο αυτοκράτωρ, που θα καθυποτάξει τα διάφορα έθνη, θα επιστρέψει στο Βυζάντιο και θα κάνει μεγάλη οινοποσία στο λιμάνι των Σοφιανών (ποιήσει πότον εν Σοφιανοίς).

 Πάντως, απ τον 13ο αιώνα και εξής ο τρύγος της Αποκαλύψεως και η καταστροφή του αμπελώνα από τα άγρια και ακάθαρτα ζώα συμβολίζουν την κατάλυση της βυζαντινής αυτοκρατορίας από Σταυροφόρους και Τούρκους. Στον χρησμό του Δανιήλ για την Πελοπόννησο προφητεύεται με τον τρύγο η εξολόθρευση των Τούρκων απ την περιοχή.

Χρησμός του Δανιήλ για την Πελοπόννησο: Έφτασεν καιρός του τρύγου ως δια να εξολοθρεύσει  παν γένος Ισμαηλιτών από της Πελοποννήσου.


ΠΗΓΗ: Εφημερίδα ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Επτά Ημέρες 29/08/1999