άμπελος η διαχρονική

Ηριγόνη ή Σαββατιανό μυθικό σταφύλι της Αττικής

Της Σταυρούλας Κουράκου -Δραγώνα

Ανοιξιάτικη ημέρα στα βόρεια προάστια. Μια παιδούλα –αγουρίδα στα δώδεκά της χρόνια– με τα χλωρόξανθα μαλλιά της δεμένα αλογοουρά, ταλαντευόνταν εμπρός-πίσω στο ρυθμό μιας κούνιας κρεμασμένης από τα κλαδιά του γέρικου πεύκου. Την βάφτισα Ηριγόνη, «αυτή που γεννιέται την άνοιοη» (Hρ-Eαρ), όνομα μυθικό που συνδέεται με την αιώρα (=κούνια) εκδήλωση που οργάνωναν

οι αμπελουργικοί δήμοι της Αττικής στο πλαίσιο των Ανθεστηρίων, ανοιξιάτικης τριήμερης γιορτής αφιερωμένης στο Διόνυσο, το θεό

της αμπέλου και του οίνου.

H Ηριγόνη πρωταγωνιστεί σ’ έναν από τους πολλούς μύθους της Αττικής: μισό περίπου αιώνα μετά τον κατακλυσμό του Δευκαλίωνα, επί βασιλείας του Πανδίωνα, δυο και πλέον αιώνες πριν βασιλέψει στην Αθήνα ο θρυλικός Θησέας, ήρθαν στην Αττική δυο νέοι θεοί: η Δήμητρα και ο Διόνυσος, χθόνιοι θεοί της βλάστησης. Από τότε άρχισε στην Αττική η καλλιέργεια των δημητριακών και της αμπέλου.

Και τη μεν Δήμητρα υποδέχθηκε ο Κελεός στην Ελευσίνα, ενώ ο Διόνυσος φιλοξενήθηκε από τον Ικάριο και την κόρη του Ηριγόνη στις βορειοανατολικές πλαγιές της Πεντέλης, στο δήμο Ικαρία, το μεγαλύτερο δήμο της Αττικής, κοντά στην περιοχή που σήμερα ονομάζεται Διόνυσος.

O θεός δίδαξε τον Ικάριο πώς να καλλιεργεί τα φυτά της αμπέλου και να παράγει κρασί από τους καρπούς τους. Και αυτός, υπακούοντας στην προτροπή του Διονύσου, θέλησε να μυήσει και άλλους στην καλλιέργεια του φυτού που δίνει το θεϊκό ποτό. Όμως οι βοσκοί της Αττικής μέθυσαν από το κρασί των ασκών του Ικάριου και νομίζοντας ότι τους δηλητηρίασε, τον σκότωσαν. Το άλλο πρωί, όταν το πνεύμα του οίνου είχε εξατμισθεί, περίτρομοι τον έθαψαν κρυφά κάτω από ένα δέντρο. H Ηριγόνη, αφού περιπλανήθηκε ημέρες πολλές αναζητώντας τον πατέρα της, βρήκε τον νεκρό οδηγημένη από το πιστό σκυλί του, τη Μαίρα. Από τη θλίψη της κρεμάσθηκε στα κλαδιά του δέντρου.

Οι Ολύμπιοι λυπήθηκαν τους αδικοχαμένους και τους μεταμόρφωσαν σε λαμπερά αστέρια: την Ηριγόνη στην Παρθένο, τον Ικάριο στον Αρκτούρο και τη σκύλα Mαίρα –όνομα που εκφράζει την λαμπρότητα, την ακτινοβολία– στον Σείριο, τον κύνα του ουρανού που μεσουρανεί το κατακαλόκαιρο με τους «κυνικούς καύσωνες.

Όμως ο Διόνυσος δεν αρκείτο στις μεταθανάτιες ανταμοιβές ήταν πάντα τιμωρός: μια θεόσταλτη υστερία κατέλαβε τις Ατθίδες που άρχισαν να κρεμιούνται ομαδικά. Για να εξαγνισθούν, οι κάτοικοι της Αττικής έπρεπε να τιμωρήσουν τους δολοφόνους του Iκάριου και να τιμήσουν τους νεκρούς, έτσι χρησμολόγησε το μαντείο των Δελφών. Από τότε καθιερώθηκε να προσφέρουν οι αμπελουργοί της Αττικής την εποχή του τρύγου τα πρώτα σταφύλια στον Ικάριο και την Ηριγόνη. Και ακόμη να κρεμούν στα δέντρα κούκλες προς τιμήν της αδικοχαμένης παιδούλας.

Όλος ο μύθος, από την ώρα που φθάνουν στην Αττική οι δυο νέοι θεοί έως το κρέμασμα της Ηριγόνης, συνδέεται με την προοδευτική μετατροπή των νομάδων σε καλλιεργητές. Δεν είναι τυχαίο πως βοσκοί είναι αυτοί που σκότωσαν τον Ικάριο, τον πρώτο αμπελουργό της Αττικής είναι γνωστό ότι παντού όπου επεκτείνονται οι μόνιμες καλλιέργειες, όπως είναι τα αμπέλια, περιορίζονται τα βοσκοτόπια. Και ούτε τυχαία η Δήμητρα σταμάτησε –όπως το θέλει ο μύθος –στην Ελευσίνα, όπου οι πεδινές εκτάσεις ήταν πρόσφορες για σιτοκαλλιέργεια, ενώ ο Διόνυσος μύησε τον βασιλιά ενός δήμου στις βορειοανατολικές πλαγιές της Πεντέλης· το αμπέλι, για να δώσει καλό κρασί στις ξηροθερμικές περιοχές όπως ήταν και είναι ακόμη η Αττική, χρειάζεται δροσερές πλαγιές και μάλιστα με βορειοανατολική έκθεση, ώστε να μην καίγεται το σταφύλι από τον καλοκαιρινό καύσωνα.

H Ηριγόνη του μύθου συμβολίζει το σταφύλι «που γεννιέται την άνοιξη»·οι λαμπερές ακτίνες του θερινού ήλιου το βοηθούν να ωριμάσει και να φθάσει έπειτα από πολλές ημέρες στην ωριμότητα, όταν στον ουρανό μεσουρανεί ο Σείριος, ο αστερισμός του κυνός. Όσο προχωρεί η ωρίμαση, το σταφύλι –που όταν είναι άγουρο κρατιέται από το μίσχο προς τα πάνω, ορθόστητο σαν λουλούδι– βαραίνει, ο μίσχος λυγίζει και το σταφύλι κρεμιέται από το ίδιο το κλήμα που το γέννησε.

Στις ημέρες μας, η Ηριγόνη της Αττικής λέγεται Σαββατιανό, είναι το σταφύλι της ομώνυμης ποικιλίας αμπέλου που κυριαρχεί στους αμπελώνες της Αττικής, της Βοιωτίας και της Εύβοιας. Είναι σταφύλι λευκό, λεπτόφλουδο και δίνει πολύ χυμό. Επιβεβαιώνοντας το μύθο, δίνει τον καλύτερο εαυτό του όταν καλλιεργείται σε ημιορεινούς αμπελώνες που ποτίζονται μόνο με το νεράκι που τους στέλνει ο Δίας, τα αρτεσιανά στον κάμπο το νερουλιάζουν.

Τα τελευταία χρόνια έρχονται στην αγορά εμφιαλωμένα κρασιά με την κοινόχρηστη επωνυμία Αττικός Τοπικός Οίνος γραμμένη στην ετικέτα. Προέρχονται όλα από νομοθετικά οροθετημένη αμπελουργική ζώνη της βόρειας Αττικής και μάλιστα από μη ποτιστικούς αμπελώνες με εδάφη κατάλληλα για αμπελοκαλλιέργεια. O νομοθέτης έλαβε υπόψη την επιστήμη, αλλά και το μύθο. Εκτός πια κι αν ρωτήσουμε τον Ικάριο και την Ηριγόνη για το ποιο είναι το καλύτερο κρασί της Αττικής. Θα τους βρούμε στο αρχαίο θέατρο του Διονύσου στους πρόποδες της νότιας πλευράς της Ακρόπολης, τη στιγμή που ο θεός δίνει ένα τεράστιο κλήμα αμπέλου στον ξενιστή του. Πίσω από τον Ικάριο η Ηριγόνη με το κάνιστρο των προσφορών· ανάμεσα στον πατέρα και την κόρη η σκύλα Mαίρα. Επέζησαν και οι τρεις ως μύθος, ως αστέρια, ως αγάλματα, για να μας θυμίζουν τον συναρπαστικό κόσμο του κρασιού που γνώριζαν να δημιουργούν οι άρχοντες και οι αμπελουργοί της Αττικής.

ΠΗΓΗ : Εφημερίδα Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Κυριακή 14 Ιανουαρίου 1996