άμπελος η διαχρονική

Όταν το κρασί γίνεται πάγος

H σχετική με το κρασί διαμάχη των Βυζαντινών λογίων σ’ ένα ποίημα του Λέοντος του Φιλοσόφου

Του Ηλία Αναγνωστάκη

Κέντρο Βυζαντινών Ερευνών

Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών

O ΛEΩN ο φιλόσοφος ή μαθηματικός που ζει τον 9ο αιώνα και γίνεται για ένα διάστημα εικονομάχος αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης, με ποίημά του, το οποίο παραθέτω μεταφρασμένο για πρώτη φορά στα νέα ελληνικά, μας χάρισε έπειτα από σιωπή 300 χρόνων, δηλαδή από την εποχή του Iουστινιανού, το πρώτο, αυτό τουλάχιστον γνωρίζουμε σήμερα, ποιητικό κείμενο που εξυμνεί το κρασί. Πρόκειται για άπαξ της μέσης βυζαντινής γραμματείας εξαιρετικής σπουδαιότητας, όταν μάλιστα γνωρίζουμε ότι θα ακολουθήσουν ακόμη άλλα διακόσια χρόνια, ως τα τέλη του 11ου αιώνα, για να συναντήσουμε ανάλογο λόγιο παράδειγμα ποιητικής καταξίωσης του οίνου.

  H ποιητική καταξίωση του κρασιού από τον Λέοντα ανακαλεί στη μνήμη την ύστερη αρχαιότητα και την Ελληνική Ανθολογία και αποτελεί την πρώτη μαρτυρημένη σύγκρουση με την επίσημη από τον 6ο αιώνα απαγόρευση και καταδίωξη του Διόνυσου και με την αμφιθυμία για τον οίνο και τη μέθη.

 H Μακεδονία και η Θράκη με το ψύχος και τις χιόνες τους και η γειτνίασή τους με τη Σκυθία, η οποία είναι και για τους Βυζαντινούς συνώνυμο του παγετού, αποτέλεσαν την πρόφαση για τη σύνθεση του ποιήματος. Μέσα από αυτό ο Λέοντας καταδικάζει τους υδροπότες, τις ψυκτικές παραινέσεις και πρακτικές κάποιων γιατρών για ίαση των παθήσεων με κρύα μπάνια και υδροποσία και ενδεχομένως κάποιες ακρότητες της εικονομαχικής περιόδου.

 Όμως, παρά το γεγονός ότι το ποίημα σατιρίζει τέτοιου είδους απόψεις, έχοντας ως θέμα τη γνωστότατη διαμάχη ανάμεσα στο νερό και το κρασί που ήταν προσφιλές θέμα των επιγραμματοποιών, το κέντρο βάρος του βρίσκεται στη χρήση του οίνου και τις ευεργετικές του επιδράσεις.

Διαμάχη

Όσον αφορά στα βυζαντινά πράγματα, τη διαμάχη αυτή τη συναντούμε στην ποίηση του Γρηγορίου του Nανζιανζινού, που το νερό θεωρείται το καλύτερο ποτό και αντιπαρατίθεται στον οίνο, απήχηση απόψεων των Στωικών. Το ίδιο θέμα το συναντούμε στη συνέχεια στα πατερικά και αγιολογικά κείμενα, που όμως το ίδιο συχνά απαντά η νουθεσία για λελογισμένη χρήση του οίνου. Ας σημειωθεί μάλιστα τι το κρασί ως δυναμωτικό επιτρέπεται κατ’ εξαίρεση του τυπικού της μοναστικής διαίτης στους ασθενούντες ή αδύναμους μοναχούς.

 Έτσι, εκτός απ τη γνωστή διαμάχη, η χρήση του ύδατος ή του οίνου υπάρχει και ως δίλημμα ιατρικής πρακτικής, κατηγορία στην οποία θα μπορούσε να καταταχθεί το ποίημα του Λέοντος. Γνωρίζοντας όμως τη σχέση του με την ελληνική ανθολογία, πιστεύουμε ότι το ποίημά του αποτελεί τελικά μίμηση παλαιότερων επιγραμμάτων. Αν όμως οι παλιότεροι επιγραμματοποιοί μέσα στη βροχή και τον ψυχρό βοριά ζητούν τη ζεστασιά στην αγκαλιά του έρωτα, γιατί την παρηγοριά του κρασιού την θεωρούν δεδομένη, ο Λέοντας, λόγω ιερατικού σχήματος και εποχής, προσπαθεί να κατακτήσει τουλάχιστον την παρηγορία του οίνου και την αγάπη της ζωής και του ήλιου που και αυτά ακόμη δεν είναι προφανή στον καιρό του και στα ψυχρά γηρατειά του.

Αφορμή παίρνει από τις ψυκτικές παραινέσεις κάποιου ιατρού. O Λέων αγανακτισμένος τον προτρέπει να πάει να εφαρμόσει την τέχνη του στην Ινδία και τους Βλέμμυες της Αιγύπτου, δηλαδή στους βαρβάρους, όπου βεβαίως η ζέστη το επιτρέπει και επιπλέον δεν φυτρώνουν αμπέλια. Αντιθέτως στα βόρεια ψυχρότερα κλίματα της Θράκης και αμπέλια υπάρχουν και μες στα πιθάρια κρασιά που, αν και χρησιμοποιούνται ως θερμαντικά, ως και αυτά παγώνουν και σπάνε τα αγγεία τους από το κρύο.

Φάρμακο

Όσον αφορά τα παλαιότερα επιγράμματα και μάλιστα των Μακεδόνων επιγραμματοποιών που μιμείται  ο Λέοντας, χαρακτηριστικό είναι εκείνο του Μακεδονίου Υπάτου που έζησε στα χρόνια του Ιουστινιανού: «Άρρωστος ήμουνα εχθές κι ήρθε ο γιατρός, ο εχθρός μου, και μ’ απαγόρεψε να πιώ των ποτηριών το νέκταρ. Νερό να πίνω μου ’πε ο ανόητος που δεν ξέρει πως το κρασί ο Όμηρος δύναμη των ανθρώπων λέει». Στην ουσία τόσο εδώ, όσο και στο ποίημα του Λέοντος, αν και βάλλεται ο γιατρός και η τέχνη του, τελικός στόχος είναι η ανάδειξη του κρασιού ως του κατ’ εξοχήν φαρμάκου, σύμφωνα με τις απόψεις άλλων αυθεντιών, όχι αναγκαστικά γιατρών, όπως ο Όμηρος, που δύσκολα επιδέχονται αμφισβήτηση.

  Σε άλλα πάλι επιγράμματα, η υδροποσία διασύρεται και θεωρείται ιδιότητα των λιμναζόντων και ξενέρωτων ποιητών, αυτών που δήθεν πίνουν από την πηγή του Ομήρου, ενώ μόνο ο οίνος είναι η πηγή της ευφροσύνης και υψηλής έμπνευσης. Έτσι, τέσσερα συμποτικά επιγράμματα ενός άλλου Θεσσαλονικέως, του Αντιπάτρου, που έζησε την εποχή του Αυγούστου, επεξεργάζονται αριστοτεχνικά αυτό το θέμα. O Αντίπατρος θα διακηρύξει μάλιστα, κατακρίνοντας τους νηφάλιους υδροπότες και τους ξενέρωτους ποιητές, ότι στη γιορτή του Ομήρου «ο κρατήρ ου δέχεθ’ υδροπότας». Γιατί αλήθεια όπως ένας υδροπότης μπορεί να έχει πηγή του τον ποιητή που υμνεί τον οίνο»;

  Τα επιγράμματα αυτά δημιουργούν την εντύπωση τι το θέμα των ψυκτικών και υδροποτικών παραινέσεων αποτελούσε πρόκληση για τους κατοίκους των οινοφόρων πεδίων της Μακεδονίας και της πατρίδας του Διόνυσου της Θράκης. Πρόκληση τις θεωρούσε και ο Λέοντας, που γνώρισε τις χειμαζόμενες από τους βοριάδες περιοχές της Μακεδονίας και της Θράκης, τόσο στη Θεσσαλονίκη, της οποίας υπήρξε αρχιεπίσκοπος (840-843) όσο και στην Kωνσταντινούπολη, έως το 869.

   Έτσι, το ποίημά του κουβαλά όλη αυτή τη φιλολογική και βιωμένη κλιματολογική πραγματικότητα, στοχεύοντας γιατρούς και πιθανόν εκκλησιαστικούς πατέρες που θεωρούν το νερό «ποτόν φέριστον», ακόμη και κάτω απ τέτοιες καιρικές συνθήκες.

Παγετός

Μεταβαίνοντας τώρα από το χώρο των αντιλήψεων στον καθαρά πραγματολογικό, σταματούμε στα ερωτήματα που δημιουργούν οι στίχοι: «Είναι Φεβρουάριος μήνας πολύ ψυχρός· παγώνουν ως και τα κρασιά σ’ αυτούς εδώ τους τ πους και σπάζουν οι αμφορείς απ την ψύξη».

 Διαβάζοντας τους στίχους αυτούς που αναφέρονται στο κλίμα της Μακεδονίας αλλά και της Θράκης, όπου ο άνεμος Θρασκίας είναι θανατερός το μήνα Φεβρουάριο, δεν μπορούσα να αποφανθώ αν η αναφορά για κρασιά που παγώνουν από το δριμύ ψύχος είναι σχήμα υπερβολής ποιητική αδεία ή πραγματολογικό στοιχείο. Διότι παρόμοια αναφορά δεν συνάντησα στην Ελληνική Ανθολογία.

 Ωστόσο, στην πορεία της έρευνάς μου, με έκπληξη διαπίστωσα τα εξής: Στα χρόνια του Ιουστινιανού υπήρχαν αιώνες στους οποίους έθαβαν μερικώς τους πίθους μέσα στο χώμα, καλύπτοντας το άνοιγμά τους με πηλό.

   Πολύ αργότερα, σύμφωνα με ένα συμβάν που εξιστορείται από τον Προκόπιο και τοποθετείται στη Χαλκηδόνα, οι πίθοι έσπασαν από τον καθυστερημένο αναβρασμό. Το ψύχος συμπεραίνεται από τη ζύμωση που έγινε μήνες αργότερα, φαινόμενο που παρατηρείται συχνότατα σε περιοχές με χαμηλές θερμοκρασίες.

 Στο σημείο αυτό αξίζει να επισημανθεί ότι εκτός από το ποίημα διαθέτουμε και άλλες πληροφορίες ότι το κρασί γίνεται πάγος και ότι η ζύμωση σταματά με το ψύχος. Οι οινολόγοι μας πληροφορούν ότι η συλλογή των πληροφοριών αυτών μπορεί να οδηγήσει σε σημαντικά αμπελοοινικά και κλιματολογικά συμπεράσματα.

Δανιήλ Στυλίτης

Χρήσιμη προς αυτήν την κατεύθυνση είναι και μια άλλη ιστορία φοβερού παγετού που συναντούμε στον βίο του Δανιήλ του Στυλίτη, ο οποίος ζούσε στα περίχωρα της Κωνσταντινούπολης κατά τα τέλη του 5ου αιώνα.

 O όσιος είχε στήσει την κολώνα του μέσα σε αμφισβητούμενο αμπελώνα από όπου ήθελε να τον εκδιώξει ο ιδιοκτήτης. Τον χειμώνα ο αμπελώνας καταστράφηκε από το χιόνι και τον παγετό και ο ίδιος ο όσιος πάνω στην κολώνα του καταψύχθηκε και μεταβλήθηκε σε κρύσταλλο, δηλαδή αυτό ακριβώς που φοβάται ο Λέων στην ποίησή του.

 Τελικά, καθώς τα θερμά λουτρά επανέφεραν τον Δανιήλ στις αισθήσεις του, οι ψυκτικές παραινέσεις κάποιων ιατρών, όπως αυτές του γιατρού του Λέοντος προβάλλουν εκτός τόπου και χρόνου, όντως για Αιγυπτίους και Ινδούς και όχι για Μακεδόνες και Θρακιώτες, που αγαπάνε τη ζωή, τον ήλιο και τον οίνο.

Ψυχρά τα γηρατειά κι η κράση μου ήταν πάντα,

αλίμονο, φιλάσθενη. Κι είναι Φεβρουάριος μήνας

πολύ ψυχρός· το ζώδιο του Υδροχόου βασιλεύει

και παγώνουν, τώρα που συναντάται με τον ήλιο,

ως και τα κρασιά σ’ αυτούς εδώ τους τόπους

και σπάζουν οι αμφορείς από την ψύξη.

Το σπίτι εδώ που τώρα κατοικώ δεν είναι για χειμώνα,

καθώς είναι και πάλι αποκλεισμένο από τα χιόνια.

Είναι ο Θρασκιάς ορμητικός, δριμύς και σουβλερό ς

κι ολόπικρος, λες κι απ’ τα Τάρταρα φυσάει·

γιατί απαρνήθηκε τη χώρα μας ο Νότος.

Μες στην καρδιά μιας τέτοιας παγωνιάς, αλήθεια

πώς, βλέποντάς με αποκλεισμένο τον ταλαίπωρο,

πώς μου ζητάς νερό να πίνω, αγαπητέ μου;

Γιατί αν σ’ ακούσω, χιόνι θα γινώ ή χαλάζι

και πεθαμένος σαν κρύσταλλο θα μοιάζω

ακολουθώντας τις ψυκτικές σου παραινέσει

κι έτσι αυτοί που περιποιούνται τους νεκρούς δεν θα μ’ αγγίξουν.

Τράβα, λοιπόν, στους τόπους της Ινδίας

στων Aγησύμβων και στων Bλεμμύων τις πόλεις

 που, ως λένε, αμπέλια δεν βλαστίζουν·

εκεί, σοφέ, δείξε την ιατρική σου.

Σε μας εδώ δεν χρειάζεται η δική σου τέχνη

αν θέλουμε να ζούμε και να βλέπου με τον ήλιο.

Λέων Φιλοσόφος-Μαθηματικός

ΠΗΓΗ : Εφημερίδα Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Επτά Ημέρες, Κυριακή 17 Οκτωβρίου 1993,

ΣΑΡΑΝΤΑ ΑΙΩΝΕΣ ΚΡΑΣΙ.