άμπελος η διαχρονική

Οίνος  φαρμακευτικός και... διεγερτικός 

Της  Ν. ΚΟΝΤΡΑΡΟΥ-ΡΑΣΣΙΑ

Εξαγωγές από Σκόπελο και Αλόννησο τον 4ο αι. π.Χ. Τι αποδεικνύει η μελέτη αμφορέων

Εξαγωγές πιστοποιημένου οίνου για την ποιότητά του γινόταν τον 4ο αι. π.Χ. από τη Σκόπελο και την Αλόννησο σε πόλεις του Ευξείνου Πόντου, όπως αποδεικνύουν έρευνες των τελευταίων χρόνων. Αν και πριν από περίπου δεκαπέντε χρόνια φαινόταν να ανήκει στη σφαίρα του μύθου η πληροφορία του Δημοσθένη ότι στα μέσα του 4ου αι. π.Χ. εισαγόταν στον Εύξεινο Πόντο κρασί από την Πεπάρηθο (σημερινή Σκόπελο), σήμερα μπορεί να αποδειχθεί από τη μελέτη των αμφορέων που έχουν βρεθεί στα ελληνικά νησιά και στον Εύξεινο Πόντο.

Ο Διόνυσος, πατέρας του Στάφυλου, ταξιδεύει με πλοίο στο οποίο βλασταίνει κληματαριά. Μελανόμορφη αγγειογραφία του Εζηκία.

Αυτό υποστηρίζει η διευθύντρια του Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Θεσσαλικών Σπουδών δρ Αργ. Δουλγέρη-Ιντζεσίλογλου, η οποία μελετά από χρόνια τους «θαλάσσιους δρόμους του κρασιού των νησιών των Βορείων Σποράδων προς τις αρχαίες πόλεις του Ευξείνου Πόντου», θέμα για το οποίο θα μιλήσει τη Δευτέρα (30/1) 7 μ.μ. στο πλαίσιο των διαλέξεων των Φίλων του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου.

Το πεπαρηθιώτικο κρασί ήταν φημισμένο στην αρχαιότητα σύμφωνα με τους αρχαίους συγγραφείς, αν και υπάρχουν ελάχιστες πληροφορίες για τα χαρακτηριστικά του. «Επρόκειτο πιθανότατα για κρασί καλής ποιότητας, δυνατό λόγω της απαιτούμενης παλαιότητάς του, κατάλληλο ίσως για φαρμακευτικούς σκοπούς αλλά και με διεγερτικές ιδιότητες. Το εξαγωγικό αυτό εμπόριο είχε αναπτυχθεί στην κλασική εποχή όταν το νησί ανήκε στη σφαίρα επιρροής της Αθηναϊκής Συμμαχίας της οποίας ήταν μέλος. Στο εμπόριο αυτό ασφαλώς οφείλει η Πεπάρηθος την ευημερία της, η οποία της επέτρεψε να κόψει σημαντικές σειρές αργυρών και χάλκινων νομισμάτων, που φέρουν παραστάσεις σταφυλιών και χαρακτηριστικά σύμβολα του θεού Διονύσου, που λατρεύεται στο νησί. Άλλωστε μυθικός οικιστής της Πεπαρήθου θεωρείται ο γιος του Διόνυσου ο Στάφυλος, το όνομα του οποίου διασώζεται ως τοπωνύμιο στη σημερινή Σκόπελο».

Ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 εντοπίστηκαν στη Σκόπελο σε τρεις περιοχές, του Σταφύλου, του Αγνώντα και του Πανόρμου, κατάλοιπα εργαστηρίων που κατασκεύαζαν οξυπύθμενους αμφορείς για τη μεταφορά του κρασιού. Ανάλογα εργαστήρια αμφορέων βρέθηκαν σε δύο θέσεις στην Αλόννησο (αρχαία Ικο) στον όρμο «Τσουκαλιά» και στα «Καλαμάκια». Από ένα διεπιστημονικό πρόγραμμα της ΙΓ' ΕΠΚΑ με την Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών (1999-2000), στη θέση «Τσουκαλιά», προέκυψε ότι σε παραλιακές κατά κανόνα περιοχές υπήρχαν οργανωμένα οινοπαραγωγικά «κτήματα» με ποικίλες εγκαταστάσεις, που διέθεταν δικό τους λιμάνι για την απευθείας φόρτωση των γεμάτων κρασί αμφορέων στα πλοία.

Αργυρό τετράδραχμο της Πεπαρήθου με παράσταση σταφυλιού

Από τη μελέτη φάνηκε ότι χρησιμοποιούσαν δύο τύπους αμφορέων, τους ψηλόλιγνους (ύψους 0,88-0.99μ.) που χωρούσαν περίπου 16 λίτρα κρασί -αυτοί είναι και πολυπληθέστεροι- και τους κοντόχοντρους με τη μεγάλη ωοειδή κοιλιά (ύψους 0,70 μ.). Είναι αξιοπερίεργο για τους αρχαιολόγους ότι οι πεπαρηθιώτικοι αμφορείς δεν αναγράφουν την προέλευση του φημισμένου κρασιού που μετέφεραν. Κάποιοι από αυτούς φέρουν ένα είδος σφραγίσματος (μικρούς έκτυπους κύκλους) στη λαβή, στο λαιμό ή στο πόδι, ενώ οι αμφορείς της Αλοννήσου φέρουν τη σφραγίδα ΙΚΙΟΝ, δηλαδή «προϊόν της Ικου».

Με την παρατήρηση αυτή είναι σε θέση τώρα να βεβαιώσουν ότι δεν είναι άγνωστης προέλευσης, όπως νόμιζαν, οι ακέραιοι αμφορείς που βρέθηκαν το 1912-'13 σε δύο σκυθικές βασιλικές ταφές στον τύμβο Kourgane της Solocha, κοντά στη Νικόπολη Ουκρανίας (βόρεια του Ευξείνου Πόντου), αλλά αποτελούν μέρος του εισαγωγικού εμπορίου τους από τις Βόρειες Σποράδες. Οι ταφές χρονολογήθηκαν στον 4ο αι. π.Χ. και ήταν κτερισμένες με έντεκα ακέραιους αμφορείς δύο τύπων. Ο ένας από τους τύπους αυτούς ταυτίζεται με τους αμφορείς της Πεπαρήθου. Αυτής της κατηγορίας αμφορείς έχουν βρεθεί σε πολλές πόλεις του Ευξείνου Πόντου (Τάναϊς, Ολβία, Χερσόνησος, Κάλατις) και πολύ πρόσφατα εντοπίστηκαν στη Μεσημβρία, στην Απολλωνία, στη δυτική πλευρά του Ευξείνου Πόντου, στη Βουλγαρία, λέει η κ. Ιντζεσίλογλου και προσθέτει:

«Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι στα νεότερα χρόνια, και πιο συγκεκριμένα κατά τον 19ο και αρχές 20ού αιώνα, συνεχίζονταν οι εξαγωγές κρασιού από τη Σκόπελο προς την Κωνσταντινούπολη και τα λιμάνια της Μαύρης Θάλασσας, όπως στην εποχή του Δημοσθένη...».